ককৰোচ জনতা পাৰ্টিৰ আন্দোলনে আমাক কি ৰাজনৈতিক শিক্ষা দিলে?

দিল্লীত ককৰোচ জনতা পাৰ্টিৰ আহ্বানত সংঘটিত হোৱা নৱ-প্ৰজন্মৰ সমাৱেশে ভাৰতীয় ৰাজনীতিলৈ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বাৰ্তা কঢ়িয়াই আনিছে। এই আন্দোলনৰ তাৎক্ষণিক ৰাজনৈতিক সফলতা বা ব্যৰ্থতা যিয়েই নহওক, ই এটা কথা স্পষ্ট কৰি দিছে—দেশৰ যুৱসমাজৰ এক বৃহৎ অংশৰ   মাজত গভীৰ ক্ষোভ, অনিশ্চয়তা আৰু মোহভঙ্গৰ অনুভূতি জমা হৈছে। এই ক্ষোভ কেৱল কোনো এটা ঘটনাৰ প্ৰতিক্ৰিয়া নহয়; ই বহু বছৰ ধৰি সঞ্চিত হোৱা সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক অসন্তুষ্টিৰ বহিঃপ্ৰকাশ।

গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত যুৱপ্ৰজন্মৰ এনে অসন্তোষক কেৱল আইন-শৃংখলাৰ সমস্যা বুলি চাব নোৱাৰি। ইয়াক সমাজৰ গভীৰ সংকটৰ এক লক্ষণ হিচাপে বুজিব লাগিব। ইতিহাসে দেখুৱাইছে যে যেতিয়াই শিক্ষিত আৰু উচ্চাকাংক্ষী নৱ-প্ৰজন্মই বিশ্বাস কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে যে প্ৰচলিত ব্যৱস্থাই তেওঁলোকৰ পৰিশ্ৰমৰ ন্যায্য মূল্য দিব নোৱাৰে, তেতিয়াই ৰাজনীতিৰ ভিতৰত নতুন শক্তিৰ জন্ম হয়।

এই অসন্তুষ্টিৰ প্ৰথম আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ হৈছে- চাকৰি আৰু নিয়োগ ব্যৱস্থাৰ ওপৰত আস্থা হেৰুৱা। বিগত কেইবছৰত বিভিন্ন প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ প্ৰশ্ন-ফাঁহ, পৰীক্ষা বাতিল, নিয়োগত বিলম্ব, দুৰ্নীতি আৰু অনিয়মে লাখ লাখ শিক্ষিত যুৱকৰ মনত গভীৰ হতাশাৰ সৃষ্টি কৰিছে। কোনো এখন দেশৰ বাবে পৰীক্ষা কেৱল এটা মূল্যায়ন পদ্ধতি নহয়; ই সংস্থাপনৰ বাবে সমান সুযোগৰ প্ৰতীক। যেতিয়া এই ব্যৱস্থাটোতেই বিশ্বাস নোহোৱা হয়, তেতিয়া কেৱল এটা পৰীক্ষাই ব্যৰ্থ নহয়, সমগ্ৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ বিশ্বাসযোগ্যতাই আঘাত পায়। বহু যুৱকে অনুভৱ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে যে যোগ্যতা আৰু পৰিশ্ৰমতকৈ অন্য শক্তিয়ে-বিশেষকৈ দুৰ্নীতি আৰু স্বজন-তোষণে বেছি গুৰুত্ব লাভ কৰিছে।

দ্বিতীয় কাৰণ হৈছে কেন্দ্ৰীয় শাসনৰ প্ৰতিক্ৰিয়াৰ প্ৰতি অসন্তোষ। গণতন্ত্ৰত চৰকাৰৰ ভুল হ‘বই পাৰে; কিন্তু ভুলৰ প্ৰতি চৰকাৰৰ মনোভাৱেই অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ। যুৱসমাজে আশা কৰে যে চৰকাৰে তেওঁলোকৰ উদ্বেগ শুনিব, স্বচ্ছ তদন্ত কৰিব, দায়িত্ব নিৰ্ধাৰণ কৰিব আৰু ব্যৱস্থাৰ সংস্কাৰৰ আশ্বাস দিব। যদি চৰকাৰক উদাসীন বা অতিৰিক্ত আত্মবিশ্বাসী যেন দেখা যায়, তেন্তে অসন্তোষ আৰু অধিক তীব্ৰ হয়। বহু ক্ষেত্ৰত সমস্যাৰ সমাধানতকৈ চৰকাৰৰ ভাবমূৰ্তি ৰক্ষাৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছে বুলি এক ধাৰণা গঢ় লৈছে। এই ধাৰণাই চৰকাৰ আৰু যুৱসমাজৰ মাজৰ মানসিক দূৰত্ব বৃদ্ধি কৰিছে।

তৃতীয় কাৰণ হৈছে অৰ্থনৈতিক অনিশ্চয়তা। ভাৰতৰ অৰ্থনীতি বিশ্বৰ ভিতৰত দ্ৰুত বিকাশমান হ‘লেও সেই বিকাশৰ সুফল সকলো স্তৰলৈ সমানে যোৱা নাই। উচ্চ শিক্ষিত বহু যুৱক-যুৱতীয়ে নিজৰ যোগ্যতা অনুসৰি কৰ্মসংস্থাপন বিচাৰি নাপায়। অস্থায়ী চাকৰি, কম মজুৰি, গিগ অৰ্থনীতিৰ অনিশ্চয়তা আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ অভাৱে তেওঁলোকক উদ্বিগ্ন কৰি তুলিছে। উন্নয়নৰ পৰিসংখ্যাই যিমানেই আশাবাদী ছবি আঁকক, যদি ব্যক্তিগত জীৱনত অনিশ্চয়তা বাঢ়ি যায়, তেন্তে সেই উন্নয়নৰ ওপৰত আস্থা কমি যায়।

চতুৰ্থ কাৰণ হৈছে, ৰাজনৈতিক বৰ্ণনাৰ পৰিৱৰ্তন। যোৱা দশকত ভাৰতীয় ৰাজনীতিত ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ প্ৰশ্নই বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰিছে। এই বিষয়সমূহ সমাজৰ একাংশৰ বাবে আৱেগিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ হ‘ব পাৰে। কিন্তু নৱ-প্ৰজন্মৰ এটা উল্লেখযোগ্য অংশৰ বাবে শিক্ষা, কৰ্মসংস্থান, বিজ্ঞান, উদ্ভাৱন, জীৱনমান আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতা অধিক তাৎক্ষণিক প্ৰশ্ন। যেতিয়া তেওঁলোকে অনুভৱ কৰে যে এই বিষয়বোৰতকৈ পৰিচয়ভিত্তিক ৰাজনীতি অধিক প্ৰাধান্য পাইছে, তেতিয়া তেওঁলোকৰ মাজত এক ধৰণৰ মোহভঙ্গৰ সৃষ্টি হয়। এই কথাৰ অৰ্থ এই নহয় যে সকলো যুৱকেই একে ধৰণে ভাবে; কিন্তু এই দাবী উপেক্ষা কৰাটোও বাস্তৱসন্মত নহ‘ব।

ইয়াৰ লগত জড়িত আন এটা বিষয় হৈছে কেন্দ্ৰীভূত নেতৃত্বৰ সীমাবদ্ধতা। শক্তিশালী নেতৃত্বই সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত গতি আনিব পাৰে, কিন্তু গণতন্ত্ৰৰ স্থায়িত্বৰ বাবে সংলাপ, সমালোচনা আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ স্বাধীনতাও সমানে প্ৰয়োজনীয়। যদি কোনো ব্যৱস্থাত ভিন্ন মত প্ৰকাশৰ পৰিসৰ সংকুচিত হৈছে বুলি অনুভৱ হয়, তেন্তে যুৱসমাজৰ একাংশই নিজকে উপেক্ষিত বুলি ভাবিব পাৰে। এই অনুভূতিয়ে ৰাজনৈতিক অসন্তোষক অধিক বেগ দিয়ে।

এই আন্দোলনৰ পৰা আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ শিক্ষা হ‘ল যে সামাজিক মাধ্যম এতিয়া কেৱল যোগাযোগৰ মাধ্যম নহয়; ই ৰাজনৈতিক সংগঠনৰো এক শক্তিশালী উপায়। আগতে বৃহৎ ৰাজনৈতিক দলৰ সংগঠন অবিহনে দেশজুৰি আন্দোলন গঢ়ি তোলা কঠিন আছিল। এতিয়া ডিজিটেল নেটৱৰ্কে সেই সমীকৰণ সলনি কৰিছে। ফলত, যুৱসমাজৰ ক্ষোভ বহু বেগে সংগঠিত হ‘ব পাৰে। এই নতুন বাস্তৱতাক সকলো ৰাজনৈতিক দলেই বুজিব লাগিব।

এই আন্দোলনে বিৰোধী ৰাজনীতিকো এক শিক্ষা দিছে। কেৱল চৰকাৰবিৰোধী ক্ষোভৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি দীৰ্ঘম্যাদী ৰাজনৈতিক বিকল্প গঢ়ি তোলা সম্ভৱ নহয়। যুৱসমাজে আজিৰ দিনত কেৱল শ্লোগান নহয়, বিশ্বাসযোগ্য নীতি, স্বচ্ছতা, যোগ্য নেতৃত্ব আৰু বাস্তৱসম্মত সমাধান বিচাৰে। যি দলেই এই আস্থা গঢ়ি তুলিব পাৰিব, ভৱিষ্যতৰ ৰাজনীতিত সেই দলেই সুবিধাজনক অৱস্থান লাভ কৰিব।

একেসময়তে এই কথাও মনত ৰাখিব লাগিব যে কোনো এটা আন্দোলনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সমগ্ৰ নৱ-প্ৰজন্মৰ মতামত নিৰ্ধাৰণ কৰা ঠিক নহয়। ভাৰতৰ যুৱসমাজ অত্যন্ত বৈচিত্ৰময়। বহু যুৱক বৰ্তমানৰ চৰকাৰৰ নীতিৰ সমৰ্থকো। কিন্তু গণতন্ত্ৰত সংখ্যালঘু বা সংখ্যাগৰিষ্ঠ—দুয়োটা কণ্ঠই শুনা প্ৰয়োজন। বিশেষকৈ যুৱসমাজৰ পৰা অহা সতর্কবাণীক অবহেলা কৰিলে সেই অসন্তোষ ভৱিষ্যতে অধিক গভীৰ হ‘ব পাৰে।

সৰ্বোপৰি, ককৰোচ জনতা পাৰ্টিৰ আন্দোলনে এটা মৌলিক সত্য পুনৰ সোঁৱৰাই দিলে—গণতন্ত্ৰত জনসমৰ্থন স্থায়ী নহয়; ইয়াক প্ৰতিদিনে পুনৰ অৰ্জন কৰিব লাগে। নৱ-প্ৰজন্মক কেৱল সাংস্কৃতিক গৌৰৱ, অতীতৰ ইতিহাস বা আৱেগিক আহ্বানে দীঘলীয়া সময় সন্তুষ্ট কৰি ৰাখিব নোৱাৰে। তেওঁলোকে বিচাৰে স্বচ্ছ প্ৰতিষ্ঠান, ন্যায্য সুযোগ, মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থাপন, জবাবদিহিমূলক শাসন আৰু নিজৰ ভৱিষ্যতৰ ওপৰত আস্থা। এই দাবীবোৰ পূৰণ কৰিব পাৰিলে গণতন্ত্ৰ অধিক শক্তিশালী হ‘ব; উপেক্ষা কৰিলে অসন্তোষৰ এই সোঁত আগন্তুক সময়ত ভাৰতীয় ৰাজনীতিক নতুন দিশলৈ লৈ যাব পাৰে।

সেয়েহে এই আন্দোলনক কেৱল এটা দলৰ প্ৰতিবাদ বা ক্ষণস্থায়ী ৰাজনৈতিক ঘটনা হিচাপে নাচাই, নৱ-প্ৰজন্মৰ মনস্তত্ত্ব, আকাংক্ষা আৰু উদ্বেগ বুজিবলৈ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সুযোগ হিচাপে চোৱা উচিত। যিকোনো দায়িত্বশীল চৰকাৰ, বিৰোধী দল আৰু নাগৰিক সমাজৰ বাবে এয়াই হ‘ব এই আন্দোলনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ৰাজনৈতিক শিক্ষা।

এই আন্দোলনৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাজনৈতিক তাৎপৰ্য হৈছে যে ই নৰেন্দ্ৰ মোদীৰ নেতৃত্বাধীন বিজেপি চৰকাৰৰ আত্মবিশ্বাসত এক স্পষ্ট আঘাত হানিছে। ২০১৪ চনৰ পৰা বিজেপিৰ ৰাজনীতিৰ এটা কেন্দ্ৰীয় শক্তি আছিল—অজেয়তাৰ ভাবমূৰ্তি। একেৰাহে নিৰ্বাচনী জয়, শক্তিশালী নেতৃত্বৰ প্ৰতিচ্ছবি আৰু দুৰ্বল বিৰোধী ৰাজনীতিয়ে এই ধাৰণাক অধিক দৃঢ় কৰিছিল। কিন্তু নৱ-প্ৰজন্মৰ এই স্বতঃস্ফূৰ্ত ক্ষোভে দেখুৱাইছে যে বৃহৎ জনসমৰ্থন থাকিলেও কোনো চৰকাৰ জনঅসন্তুষ্টিৰ ঊৰ্ধ্বত নহয়। বিশেষকৈ যুৱসমাজৰ দৰে গতিশীল আৰু আকাংক্ষী সামাজিক শক্তিৰ মাজত যদি আস্থা হ্ৰাস পায়, তেন্তে ৰাজনৈতিক আধিপত্যৰ ভেটি ক্ৰমে দুৰ্বল হ‘ব পাৰে। এই কাৰণেই আন্দোলনটোক কেৱল এটা প্ৰতিবাদ হিচাপে নহয়, শাসক দলৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সতর্কবাণী হিচাপে চোৱা উচিত।

কিন্তু ইয়াৰ পৰা এই সিদ্ধান্তলৈও যোৱা উচিত নহয় যে নৱ-প্ৰজন্ম স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে বিৰোধী ৰাজনীতিৰ ফালে ঢাল খাইছে। ভাৰতীয় ভোটাৰৰ আচৰণ আগৰ তুলনাত অধিক বিচক্ষণ আৰু স্বাধীন হৈছে। তেওঁলোকে কেৱল চৰকাৰৰ ওপৰত অসন্তুষ্ট হোৱাৰ বাবে বিৰোধীক ভোট নিদিয়ে; বিৰোধীয়েও বিশ্বাসযোগ্য বিকল্প হিচাপে নিজকে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগিব। এতিয়াও বিৰোধী দলসমূহ নেতৃত্ব, নীতি, সংগঠন আৰু কৌশলৰ ক্ষেত্ৰত বিভক্ত। কেৱল শাসকবিৰোধী শ্লোগানে আজিৰ ভোটাৰক সন্তুষ্ট নকৰে।

গতিকে এই আন্দোলনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ শিক্ষা বিৰোধী দলসমূহৰ বাবেও সমানে প্ৰযোজ্য। যদি তেওঁলোকে ২০২৯ চনৰ বৃহৎ নিৰ্বাচনী যুঁজত সফল হ‘ব বিচাৰে, তেন্তে প্ৰথমতে বিস্তৃত ঐক্য গঢ়ি তুলিব লাগিব। দ্বিতীয়তে, কেৱল বিজেপি-বিৰোধিতাক কেন্দ্ৰ কৰি নহয়, কৰ্মসংস্থান, শিক্ষা, পৰীক্ষা সংস্কাৰ, অৰ্থনৈতিক বৈষম্য, সাংবিধানিক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু সামাজিক সম্প্ৰীতিৰ দৰে বিষয়ত স্পষ্ট আৰু বাস্তৱসন্মত নীতি জনসাধাৰণৰ আগত ৰাখিব লাগিব। তৃতীয়তে, দেশৰ যুৱপ্ৰজন্মক এই বিশ্বাস দিব লাগিব যে তেওঁলোকৰ হাতত কেৱল চৰকাৰ সলনি কৰাৰ আহ্বান নহয়, দেশ পৰিচালনাৰ এক বিশ্বাসযোগ্য বিকল্প দৃষ্টিভংগীও আছে।

অৰ্থাৎ, এই আন্দোলনে বিজেপিক ক্ষমতাচ্যুত কৰা নাই, আৰু বিৰোধীক ক্ষমতাৰ স্বাভাৱিক দাবীদাৰো কৰি তোলা নাই। ই কেৱল ভাৰতীয় ৰাজনীতিত এটা নতুন বাস্তৱতা স্পষ্ট কৰিছে—জনসমৰ্থনক স্থায়ী বুলি ধৰি ল‘ব নোৱাৰি, আৰু বিকল্প ৰাজনীতি গঢ়িবলৈ কেৱল অসন্তোষ যথেষ্ট নহয়। শাসক দলৰ বাবে ই আত্মসমালোচনাৰ আহ্বান; বিৰোধী দলৰ বাবে ই আত্মগঠনৰ আহ্বান। যি পক্ষই এই শিক্ষা গভীৰভাৱে গ্ৰহণ কৰিব পাৰিব, ভৱিষ্যতৰ ভাৰতীয় ৰাজনীতিত সুবিধা শেষ পৰ্যন্ত সেই পক্ষই লাভ কৰিব।

(লেখক হৰেকৃষ্ণ ডেকা এগৰাকী বিশিষ্ট কবি, চুটি গল্প লেখক, প্ৰবন্ধকাৰ, ঔপন্যাসিক আৰু সমালোচক। সাহিত্যিক পৰিচয়ৰ উপৰিও ডেকা ভাৰতীয় আৰক্ষী সেৱাৰ এজন জ্যেষ্ঠ বিষয়া আছিল আৰু  অসম আৰক্ষীৰ মহাপ্ৰধান (DGP) হিচাপে অৱসৰ গ্ৰহণ কৰিছিল।)