ভাৰত মহাসাগৰত কূটনৈতিক সংকট; ভাৰতৰ দুখন বন্ধু দেশৰ মাজত বিবাদ তুংগত

ভাৰত মহাসাগৰত চাগোছ দ্বীপপুঞ্জক লৈ  ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পাইছে বিবাদ। এই পৰিস্থিতিত ২৭ ফেব্ৰুৱাৰীত মৰিচাছ চৰকাৰে এক বৃহৎ কূটনৈতিক পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰে। তেওঁলোকে তাৎক্ষণিকভাৱে মালদ্বীপৰ সৈতে সকলো কূটনৈতিক সম্পৰ্ক বন্ধ কৰি দিয়ে। চাগোছ দ্বীপপুঞ্জৰ সাৰ্বভৌমত্বৰ ক্ষেত্ৰত মালদ্বীপ চৰকাৰৰ বৰ্তমানৰ স্থিতিৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি এই কঠোৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হৈছে। ইপিনে, এই দুয়োখন দেশেই ভাৰতৰ বন্ধুত্বপূৰ্ণ দেশ।

বিতৰ্কৰ মূল কাৰণ কি? মৰিচাছৰ বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ে প্ৰকাশ কৰা এক আনুষ্ঠানিক বিবৃতিত কোৱা হৈছে যে শেহতীয়াকৈ মালদ্বীপ চৰকাৰে চাগোছ দ্বীপপুঞ্জৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ স্থিতি সলনি কৰিছে। মালদ্বীপে এতিয়া চাগোছ দ্বীপপুঞ্জৰ ওপৰত মৰিচাছৰ সাৰ্বভৌমত্ব আৰু ইয়াৰ ভূখণ্ডৰ অখণ্ডতাক স্বীকৃতি নিদিয়ে।

ইয়াৰ উপৰিও শেহতীয়াকৈ মৰিচাছ আৰু ব্ৰিটেইনৰ মাজত চাগোছ দ্বীপপুঞ্জক লৈ হোৱা চুক্তিকলৈও মালদ্বীপেও আপত্তি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। এই কাৰণেই মৰিচাছৰ কেবিনেটে মালদ্বীপৰ সৈতে সম্পৰ্ক বিচ্ছিন্ন কৰাৰ এই কঠোৰ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে।

মৰিচাছৰ বৈদেশিক মন্ত্ৰালয়ে কয়, ‘মৰিচাছে নিজৰ জাতীয় স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ বাবে এই পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চনদ, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইন আৰু অঞ্চলটোৰ শান্তি আৰু স্থিতিশীলতাৰ নীতিসমূহ ৰক্ষা কৰিবলৈ মৰিচাছ প্ৰতিশ্ৰুতিবদ্ধ।’

ইপিনে, মালদ্বীপৰ সৈতে সম্পৰ্ক বিচ্ছিন্ন কৰাৰ উপৰিও চাগোছ আৰু ডিয়েগো গাৰ্চিয়াৰ সৈতে জড়িত আন কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ আইনী আৰু কূটনৈতিক বিষয়তো মৰিচাছৰ মন্ত্ৰীসভাত আলোচনা কৰা হয়।

মন কৰিবলগীয়া যে ৫ ফেব্ৰুৱাৰীত মালদ্বীপৰ ৰাষ্ট্ৰপতি মুইজুৱে ৰাষ্ট্ৰৰ পৰিস্থিতিৰ ভাষণৰ পিছতে ভাৰত মহাসাগৰ অঞ্চলত কূটনৈতিক সংকট গভীৰ হৈ পৰে। সেই ভাষণত মুইজুৱে দাবী কৰে যে চাগোছ দ্বীপপুঞ্জৰ ওপৰত মালদ্বীপৰ দাবী আন কোনো দেশতকৈ শক্তিশালী। ২০২২ চনত মালদ্বীপৰ পূৰ্বৰ চৰকাৰে চাগোছৰ ওপৰত মৰিচাছৰ সাৰ্বভৌমত্ব স্বীকৃতি দিছিল। সেই স্বীকৃতি আনুষ্ঠানিকভাৱে প্ৰত্যাহাৰ কৰিছে মুইজুৱে। তেওঁ এই সিদ্ধান্তক মালদ্বীপৰ সামুদ্ৰিক স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বুলি অভিহিত কৰে। একে সময়তে মালদ্বীপ চৰকাৰে চাগোছ দ্বীপপুঞ্জৰ নিয়ন্ত্ৰণ মৰিচাছলৈ হস্তান্তৰ কৰাৰ বিৰোধিতা কৰিছে।

চাগোছ দ্বীপপুঞ্জৰ সম্পূৰ্ণ অৱস্থাটো কি? চাগোছ দ্বীপপুঞ্জক লৈ হোৱা বিবাদ আধুনিক ইতিহাসৰ অন্যতম জটিল ভূ-ৰাজনৈতিক আৰু মানৱ অধিকাৰ বিষয়। ই কেৱল দুখন দেশৰ এটুকুৰা মাটিক লৈ হোৱা যুঁজ নহয়, ইয়াৰ লগত ভাৰত মহাসাগৰৰ কৌশলগত নিৰাপত্তা আৰু হাজাৰ হাজাৰ জনগোষ্ঠীয় লোকৰ স্থানচ্যুতিৰ কথা জড়িত হৈ আছে।

চাগোছ দ্বীপপুঞ্জ হৈছে ভাৰত মহাসাগৰৰ মাজভাগত অৱস্থিত ৬০টাতকৈও অধিক সৰু সৰু দ্বীপৰ এটা সমষ্টি। মৰিচাছৰ পৰা প্ৰায় ২২০০ কিলোমিটাৰ উত্তৰ-পূব আৰু মালদ্বীপৰ দক্ষিণে অৱস্থিত। ইয়াৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ দ্বীপটো হৈছে ডিয়েগো গাৰ্চিয়া। ১৯৬৫ চনত মৰিচাছ আৰু চাগোছ দুয়োখন ব্ৰিটিছ উপনিবেশ আছিল। ১৯৬৮ চনত মৰিচাছে স্বাধীনতা লাভ কৰে।

কিন্তু স্বাধীনতাৰ তিনি বছৰ আগতে ১৯৬৫ চনত ব্ৰিটেইনে চাগোছ দ্বীপপুঞ্জক মৰিচাছৰ পৰা পৃথক কৰি নতুন নাম দিলে – ব্ৰিটিছ ভাৰত মহাসাগৰ ভূখণ্ড। ব্ৰিটেইনে মৰিচাছক মাত্ৰ ৩০ লাখ পাউণ্ড ক্ষতিপূৰণ দিছিল। মৰিচাছে দীৰ্ঘদিন ধৰি যুক্তি দি আহিছে যে স্বাধীনতাৰ পূৰ্বে জোৰ-জবৰদস্তি এই চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল, যিটোৱে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইন উলংঘা কৰিছিল।

ইপিনে, ব্ৰিটেইনে ১৯৬৬ চনত ডিয়েগো গাৰ্চিয়াক ৫০ বছৰৰ বাবে (যিটো পিছলৈ বৃদ্ধি কৰা হয়) আমেৰিকাক লিজত দিছিল। এতিয়া ই আমেৰিকাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ বিদেশী সামৰিক ঘাটি। ইৰাক আৰু আফগানিস্তানৰ যুদ্ধতো এই ঘাটি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এই সামৰিক ঘাটি নিৰ্মাণৰ বাবে আমেৰিকাই স্থানীয় লোকক বলপূৰ্বকভাৱে স্থানচ্যুত কৰিছিল। এই প্ৰেক্ষাপটত ১৯৬৭ চনৰ পৰা ১৯৭৩ চনৰ ভিতৰত ব্ৰিটেইনে চাগোছৰ পৰা প্ৰায় ২০০০ স্থানীয়লোকক বলপূৰ্বকভাৱে আঁতৰাই মৰিচাছ আৰু ছিচেলছলৈ বিতাড়িত কৰে।

পিছলৈ ২০১৯ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায়ালয়ে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰামৰ্শমূলক মতামতত ৰায় দিছিল যে মৰিচাছৰ পৰা চাগোছক পৃথক কৰাটো অবৈধ আৰু ব্ৰিটেইনে এই দ্বীপটো অতি সোনকালে এৰি যাব লাগে। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ পৰিষদেও এই দ্বীপটো মৰিচাছক গতাই দিবলৈ ভোটদান কৰে।

কিন্তু ব্ৰিটেইনে প্ৰথমে এই কথা মানি ল’বলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল। যদিও শেহতীয়াকৈ ব্ৰিটেইনে চাগোছ দ্বীপপুঞ্জৰ ওপৰত মৰিচাছৰ সাৰ্বভৌমত্ব স্বীকৃতি দিবলৈ সন্মত হৈছে, তথাপিও ডিয়েগো গাৰ্চিয়া আমেৰিকাৰ সামৰিক ঘাটি হৈয়ে থাকিব।