নিৰ্বাচনত জয়ী নোহোৱাকৈয়ে ছমাহতকৈ অধিক সময় মন্ত্ৰী! চৰকাৰৰ পৰা উত্তৰ বিচাৰিলে উচ্চতম ন্যায়ালয়ে

বিধানসভা বা বিধান পৰিষদৰ তেওঁ কোনো সদস্য নহয়। তথাপি ছমাহতকৈও অধিক সময় মন্ত্ৰী হিচাপে কাম কৰি আছে! এইবাৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ত বিহাৰৰ পঞ্চায়ত মন্ত্ৰী দীপক প্ৰকাশৰ মন্ত্ৰিত্বক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছে।

এগৰাকী সমাজকৰ্মীয়ে দাখিল কৰা জনস্বাৰ্থৰ গোচৰৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত বিহাৰ চৰকাৰৰ পৰা উত্তৰ বিচাৰিছে দেশৰ শীর্ষ আদালতে। অহা ৪ আগষ্টত জৰুৰী শুনানিৰ বাবে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে গোচৰটো।

মুখ্য ন্যায়াধীশ সূৰ্য কান্তে কয় যে, “এয়া সম্পূৰ্ণভাৱে এটা আইনী বিষয়। ৰাজ্য চৰকাৰে ব্যাখ্যা কৰিব লাগিব যে কেনেকৈ এজন মন্ত্ৰীয়ে কোনো নিৰ্বাচনত জয়ী নোহোৱাকৈ ছমাহতকৈ অধিক সময় পদত বাহাল থাকিব পাৰে।”

নিৰ্বাচনত জয়ী নোহোৱাৰ পিছতো বিহাৰৰ পঞ্চায়ত মন্ত্ৰী দীপক প্ৰকাশৰ কাৰ্যকাল অব্যাহত ৰখাক লৈ আইনী জটিলতাৰ সৃষ্টি হৈছে।

১৫ এপ্ৰিল (২০২৬)ত মুখ্যমন্ত্ৰী নীতিশ কুমাৰে পদত্যাগ কৰিছিল। তেতিয়ালৈকে নীতিশ কেবিনেটত দীপক প্ৰকাশৰ মন্ত্ৰিত্বৰ কাৰ্যকাল আছিল চাৰি মাহ ২৬ দিন। নীতিশ কুমাৰে পদত্যাগ কৰাৰ লগে লগে প্ৰকাশৰ মন্ত্ৰিত্বৰো অন্ত পৰিল। পৰৱৰ্তী ২২ দিন তেওঁ কোনো মন্ত্ৰী পদত অধিষ্ঠিত হোৱা নাছিল।

তাৰ পিছত ৭ মে’ (২০২৬) তাৰিখে সম্ৰাট চৌধুৰীয়ে বিহাৰত নতুন চৰকাৰ গঠন কৰে। তাত প্ৰকাশকো নিযুক্তি দিয়া হৈছিল। নিৰ্বাচনত জয়ী নোহোৱাৰ পিছতো পুনৰ মন্ত্ৰী হিচাপে শপত গ্ৰহণ কৰে দীপক প্ৰকাশে।

ইয়াৰ পিছত ৩০ মে’ (২০২৬)ত দীপক প্ৰকাশৰ মন্ত্ৰী পদক প্ৰত্যাহ্বান জনাই উচ্চতম ন্যায়ালয়ত গোচৰ ৰুজু হয়। আৱেদনখনত দীপকৰ মন্ত্ৰী পদত নিযুক্তি অবৈধ ঘোষণা কৰিবলৈ দাবী উত্থাপন কৰা হৈছে। অভিযোগ উত্থাপন হৈছে যে দীপক প্ৰকাশে “সংবিধানৰ সৈতে প্ৰতাৰণা কৰিছে”।

মন কৰিবলগীয়া যে প্ৰকাশ সংসদ বা বিধানসভা অথবা বিধান পৰিষদলৈ নিৰ্বাচিত নোহোৱাৰ পিছতো মুঠ ছমাহতকৈ অধিক সময় মন্ত্ৰী হৈ আছে।

সংবিধানৰ ১৬৪(৪) অনুচ্ছেদ অনুসৰি প্ৰধানমন্ত্ৰী বা মুখ্যমন্ত্ৰীয়ে নিযুক্তি দিয়া মন্ত্ৰীক নিৰ্বাচিত হ’বলৈ ছমাহৰ ৰেহাইৰ সময়সীমা দিয়া হয়। ইয়াত কোৱা হৈছে, “যদি কোনো মন্ত্ৰীয়ে একেৰাহে ছমাহৰ বাবে ৰাজ্যখনৰ বিধানসভাৰ সদস্য নহয়, তেন্তে সেই সময়সীমা শেষ হোৱাৰ লগে লগে তেওঁ আৰু মন্ত্ৰী পদত বাহাল থাকিব নোৱাৰে।” অৰ্থাৎ ছমাহৰ ভিতৰত যদি কোনো মন্ত্ৰী নিৰ্বাচনত জয়ী হৈ নাহে তেন্তে পদত্যাগ কৰিব লাগিব।

অৱশ্যে দীপক প্ৰকাশৰ ক্ষেত্ৰখন অলপ ব্যতিক্ৰমী। কাৰণ তেওঁ একেৰাহে ছমাহ মন্ত্ৰীপদত থকা নাছিল।

নীতিশ কুমাৰৰ অধীনত চাৰি মাহ ২৬ দিন মন্ত্ৰী আছিল। যিটো সেই ছমাহৰ ভিতৰত পৰে। বৰ্তমানৰ মুখ্যমন্ত্ৰী সম্ৰাট চৌধুৰীয়ে পুনৰ নিযুক্তি দিয়াৰ পিছত মাত্ৰ কেইমাহমানহে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছে। কিন্তু সকলো একেলগে হিচাপ কৰিলে তেওঁ কোনো নিৰ্বাচনত জয়ী নোহোৱাকৈ ছমাহতকৈ অধিক সময় মন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছে। গতিকে এইটো যথেষ্ট কৌতুহলী বিষয়।

যিসকল মন্ত্ৰী আৰু মুখ্যমন্ত্ৰী কোনো বিধানসভা সমষ্টিৰ সদস্য নহয়, তেওঁলোকে প্ৰায়ে সংবিধানৰ ১৬৪(৪) অনুচ্ছেদৰ প্ৰয়োগ কৰে। এই ক্ষেত্ৰত সাধাৰণ প্ৰথা হ’ল ‘নিৰাপদ আসন’ৰ পৰা নিৰ্বাচিত বিধায়কক পদত্যাগ কৰোৱা যাতে মন্ত্ৰীয়ে সেই আসনৰ পৰা উপ-নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিব পাৰে।

ছমাহৰ ভিতৰত নিৰ্বাচিত হোৱাৰ চৰ্ত পূৰণ কৰিবলৈ মন্ত্ৰী আৰু মুখ্যমন্ত্ৰীসকলে প্ৰায়ে বিধান পৰিষদৰ পথটো বাছি লৈছে। ২০১৯ চনত উদ্ধৱ থাকৰে বিধায়ক নহৈও মহাৰাষ্ট্ৰৰ মুখ্যমন্ত্ৰী হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ৰাজ্যৰ বিধান পৰিষদৰ সদস্য হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়।

উত্তৰাখণ্ডত ২০২১ চনত মুখ্যমন্ত্ৰীৰ দায়িত্ব লোৱা তীৰ্থ সিং ৰাৱটে ছমাহৰ সময়সীমা শেষ হোৱাৰ ঠিক আগতেই পদত্যাগ কৰে। কাৰণ কোভিড মহামাৰীৰ বাবে তাত উপ-নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰাটো কঠিন হৈ পৰিছিল।

আনকি প্ৰাক্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী এইচ ডি দেৱগৌড়াও প্ৰধানমন্ত্ৰী হোৱাৰ পিছত ৰাজ্যসভাৰ সদস্য হিচাপে নিৰ্বাচিত হৈছিল।

মন্ত্ৰী এজনক কাৰ্যভাৰ গ্ৰহণ কৰাৰ কেইমাহমানৰ ভিতৰত নিৰ্বাচনত জয়ী হোৱাৰ বিষয়টো বিতৰ্কৰ বিষয় নহয়। কিন্তু একেজন মন্ত্ৰীয়ে দুবাৰকৈ এই বিশেষ ছমাহৰ সময়সীমাৰ সুবিধা ল’ব পাৰেনে?

ছমাহৰ সময়সীমা শেষ হোৱাৰ আগতেই এজন মন্ত্ৰীয়ে পদত্যাগ কৰি কেইদিনমান পিছত পুনৰ দায়িত্ব লোৱা আৰু নতুনকৈ শপতগ্ৰহণৰ তাৰিখৰ পৰা ছমাহৰ সময়সীমা নতুনকৈ আৰম্ভ হ’ব বুলি দাবী কৰাটো বৈধ নে?

আইনখনৰ ব্যাখ্যাৰ এই অস্পষ্টতা ‘দীপক প্ৰকাশ’ গোচৰত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ৰায়দানৰ দ্বাৰাহে স্পষ্ট হ’ব।