স্বাধীন ভাৰতত নিৰ্বাচনী ফটো পৰিচয় পত্ৰ (EPIC)ৰ প্ৰৱৰ্তন আছিল এক যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তন। নব্বৈৰ দশকত ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগে প্ৰৱৰ্তন কৰা ইপিআইচিয়ে ভোটদানৰ ধৰণ, নিৰ্বাচনী প্ৰক্ৰিয়া, আনকি দৈনন্দিন জীৱনত আমি কোন সেইটো প্ৰমাণ কৰাৰ ধৰণকো পৰিৱৰ্তন কৰিছে। সেয়েহে ইপিআইচি সৃষ্টি কৰা প্ৰতিষ্ঠানটোৱেই এতিয়া নিৰ্বাচনী ফটো পৰিচয় পত্ৰক গ্ৰহণ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰাটো আশ্বৰ্যকৰ।
জুলাই মাহত ইচিআইয়ে বিহাৰত নিৰ্বাচনী তালিকাৰ বিশেষ কঠোৰ পুনৰীক্ষণ (SIR) ঘোষণা কৰিছিল। নীতিগতভাৱে এটা আদৰণীয় পদক্ষেপ: ভোটাৰৰ তালিকাসমূহ ঐতিহাসিকভাৱে ভুল, ডুপ্লিকেচন আৰু কম পঞ্জীয়নৰ বাবে দুৰ্বল হৈ পৰিছে। এখন পৰিষ্কাৰ আৰু শুদ্ধ ভোটাৰ তালিকা হৈছে মুক্ত আৰু নিকা নিৰ্বাচনৰ মূল শিলাস্তম্ভ। কিন্তু বিশেষ কঠোৰ পুনৰীক্ষণ (SIR)ৰ সবিশেষত এটা আচৰিত পৰিৱৰ্তন দেখা গৈছে।
নাম অন্তৰ্ভুক্তি বা সংশোধনৰ বাবে আবেদনকাৰীসকলক তেওঁলোকৰ বাসস্থান আৰু পৰিচয় প্ৰমাণ কৰিবলৈ ১১টা নিৰ্দিষ্ট নথিপত্ৰৰ যিকোনো এটা নথিপত্ৰ প্ৰদান কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। এই তালিকাৰ পৰা স্পষ্টভাৱে নিৰ্বাচন আয়োগৰ নিজা পৰিচয় পত্ৰ EPIC আৰু দেশৰ আটাইতকৈ বেছি ব্যৱহৃত পৰিচয়ৰ প্ৰমাণ আধাৰ বাদ দিয়া হৈছে। এই কাণ্ডই উচ্চতম ন্যায়ালয়কো আচৰিত কৰি তুলিছে।
ইপিআইচি আৰু আধাৰক বিহাৰৰ এছআইআৰৰ পৰা বাদৰ কাণ্ডক উচ্চতম ন্যায়ালয়ত প্ৰত্যাহ্বান জনোৱা হৈছিল। শুনানিৰ সময়ত ন্যায়ালয়ত ন্যায়াধীশ সূৰ্য্য কান্তে কয়: “ইপিআইচি আৰু আধাৰ সহজে উপলব্ধ নথি-পত্ৰ। কাইলৈ ১১টা গ্ৰহণযোগ্য নথি-পত্ৰৰ ভিতৰত ১০টাও ভুৱা হ‘ব পাৰে — যিয়ে এইবোৰ নথিক বাদ দিয়াৰ ন্যায্যতা প্ৰদান কৰিব নোৱাৰে”। বিচাৰপীঠে নিৰ্বাচন আয়োগক বাদ দিয়াৰ পৰিৱৰ্তে গণ অন্তৰ্ভুক্তিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিবলৈ বাৰে বাৰে আহ্বান জনাইছিল, আৰু বিশেষভাৱে ইপিআইচি আৰু আধাৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল।
কিন্তু আচৰিত কথাটো হ’ল যে আদালতে চূড়ান্ত আদেশত কেৱল আধাৰক অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ নিৰ্দেশ দিছিল (সেয়াও ৬৫ লাখ নাম আঁতৰ কৰা ভোটাৰৰ বাবে আৰু সকলো ৭ কোটি আবেদনকাৰীৰ বাবে নহয়)। এই নিৰ্দেশ ইপিআইচিৰ গ্ৰহণযোগ্যতা বাধ্যতামূলক কৰাত থমকি ৰয়। এই নিৰ্দেশে ইচিআইক ন্যায়িক নিৰ্দেশনা মানি চলাৰ দাবী কৰিবলৈ অনুমতি দিছে আৰু তথাপিও ভোটাৰ চিনাক্তকৰণৰ নিজৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী সঁজুলিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছে।
উল্লখ্য যে ইপিআইচি আমোলাতন্ত্ৰিক নিয়ম নাছিল — নিৰ্বাচনী ফটো পৰিচয় পত্ৰ আছিল প্ৰত্যয় আৰু সংঘাতৰ পৰা জন্ম হোৱা সংস্কাৰ। ১৯৮০ চনৰ শেষৰ ফালে ছদ্মবেশ আৰু ভুৱা ভোটদানৰ উদ্বেগে জনসাধাৰণৰ মাজত নিৰ্বাচন আয়োগৰ আস্থা ক্ষয় কৰি তুলিছিল। প্ৰাক্তন মুখ্য নিৰ্বাচনী আয়ুক্ত টি এন চেশ্বনৰ আপোচবিহীন নেতৃত্বৰ অধীনত নিৰ্বাচন আয়োগে প্ৰতিজন ভোটাৰক ফটো চিনাক্তকৰণৰ বাবে নিৰ্বাচনী ফটো পৰিচয় পত্ৰৰ কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰিছিল।
এই প্ৰকল্পটোৱে তাৎক্ষণিক প্ৰতিৰোধৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছিল। ইয়াৰ বাবে যথেষ্ট ধন আৰু ৰাজনৈতিক সমৰ্থনৰ প্ৰয়োজন আছিল। যেতিয়া তদানীন্তন মুখ্য নিৰ্বাচনী আয়ুক্ত টি এন চেশ্বনে প্ৰধানমন্ত্ৰী পি ভি নৰসিংহ ৰাওৰ কাষ চাপিছিল পুঁজিৰ বাবে, তেতিয়া ৰাওৱে বাজেটৰ বাধাৰ কথা উল্লেখ কৰি সেই প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰিছিল। তেতিয়া চেশ্বনে বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ শৈলীৰে সকীয়াই দিছিল অনুৰোধ মঞ্জুৰ নহ’লে তেওঁ প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে ৰাওক প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় উপ-নিৰ্বাচনক অনুষ্ঠিত নকৰিব — যিটো অনুচ্ছেদ ৭৫(৫)ৰ অধীনত সাংবিধানিক প্ৰয়োজনীয়তা। তাৰ পাছত কিছুদিনৰ ভিতৰতে এই ধন অনুমোদন কৰা হয়।
এই সংগ্ৰাম নিৰ্বাচন আয়োগৰ স্বাধীনতাৰ দৃঢ়তা আৰু নিৰ্বাচনৰ অখণ্ডতা শক্তিশালী কৰাৰ বাবে লোৱা দৃঢ় পদক্ষেপ। ইপিআইচি আছিল, আৰম্ভণিৰে পৰা প্ৰচলিত অসুবিধাৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষিত সংস্কাৰ।
প্ৰতি বছৰে ২৫ জানুৱাৰীত ভাৰতে ৰাষ্ট্ৰীয় ভোটাৰ দিৱস উদযাপন কৰে, যিটো অনুষ্ঠান ভোটাৰ তালিকাত নাম সুমুৱাবলৈ উৎসাহিত কৰিবলৈ সৃষ্টি কৰা হৈছে। আজিৰ দিনটোত ভোটগ্ৰহণ বুথ পৰ্যায়ত লাখ লাখ যুৱ ভোটাৰে ইপিআইচি লাভ কৰে। ৰাষ্ট্ৰীয় অনুষ্ঠানত ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে ব্যক্তিগতভাৱে ইপিআইচিসমূহ নতুন ভোটাৰৰ নিৰ্বাচিত গোট এটাক গতাই দিয়া হয়।
ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে আনুষ্ঠানিকভাৱে গতাই দিয়া কাৰ্ডখনেই এতিয়া বিহাৰৰ পুনৰীক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াত পৰিচয়ৰ প্ৰমাণ হিচাপে অযোগ্য ঘোষণা কৰাটো এক বিদ্ৰুপৰ কথা। যদিহে ইপিআইচি ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰথমজন নাগৰিকে আড়ম্বৰেৰে ভোটাৰ কাৰ্ড দিবলৈ ভাল, তেন্তে নিশ্চয়কৈ আয়োগে স্বীকৃতি দিব পৰাকৈ ভোটাৰ কাৰ্ড সচাঁই গুৰুত্বপূৰ্ণ।
ইয়াৰ উপৰিও এটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন আছে যে আগন্তুক নিৰ্বাচনত প্ৰতিজন ভোটাৰৰ পৰা ইপিআইচিৰ প্ৰয়োজন হ’ব নে বা গ্ৰহণ কৰা হ’ব? তদুপৰি যদি নিৰ্বাচন আয়োগে ভোটাৰ কাৰ্ডে অগ্ৰাহ্য কৰে, তেন্তে প্ৰচলিত ব্যৱস্থা ধৰণে নতুন ভোটাৰসকলক ভোটাৰ কাৰ্ড প্ৰদান কৰিবনে? আটাইতকৈ বেছি গুৰুত্ব দিয়া পৰিচয় পত্ৰ ভোটাৰ কাৰ্ডক বাদ দিয়াৰ ব্যৱহাৰিক পৰিণতি গুৰুতৰ। বিহাৰ প্ৰব্ৰজনৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত আৰু বৃহৎ সংখ্যক গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰ লোকৰ ৰাজ্য। বহু নাগৰিকৰ পৰিচয়ৰ প্ৰমাণ হিচাপে কেৱল ইপিআইচিহে থাকে। ইয়াৰ বৈধতাক অস্বীকাৰ কৰিলে প্ৰক্ৰিয়াটোক জটিল কৰি তোলা, অংশগ্ৰহণক বাধা দিয়া, আৰু প্ৰকৃত ভোটাৰক ভোটদানৰ পৰা বঞ্চিত কৰাৰ আশংকা থাকে।
ভোটাৰ তালিকাৰ ইতিহাসৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি ইপিআইচিক এছআইআৰৰ নথিপত্ৰ তালিকাৰ পৰা বাদ দিয়াটো বিভ্ৰান্তিকৰ। ই এক বিৰোধৰ সৃষ্টি কৰে: ২০২৪ চনৰ সাধাৰণ নিৰ্বাচন চলোৱাৰ বাবে যিখন কাৰ্ড যথেষ্ট ভাল আছিল, ৬৪.২ কোটি ভোটাৰে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল, সেইখনেই হঠাতে তালিকা সংশোধনৰ বাবে অগ্ৰহণযোগ্য বুলি গণ্য কৰা হয়। যেতিয়া এই নিয়মবোৰ স্বেচ্ছাচাৰী বা আত্মবিৰোধী যেন লাগে তেতিয়া জনসাধাৰণৰ নিৰ্বাচন আয়োগৰ ওপৰত আস্থা ক্ষয় হয়।
ইয়াৰ সমাধান পোনপটীয়া। ইচিআইয়ে বাছি লোৱাৰ দৰে যুক্তিসংগত সুৰক্ষাৰ সৈতে ইপিআইচিক গ্ৰহণযোগ্য নথি হিচাপে পুনৰ স্থাপন কৰিব লাগে। এই পদ্ধতিয়ে ভোটাৰ তালিকাৰ বিশুদ্ধতা সুৰক্ষিত কৰাৰ লগতে পাছপ’ৰ্ট বা ড্ৰাইভিং লাইচেন্সৰ দৰে বিকল্প নথি-পত্ৰৰ অভাৱত কোনো প্ৰকৃত ভোটাৰক বাদ নিদিয়াটো নিশ্চিত কৰিব। ইচিআইয়েও ভোটাৰৰ সৈতে স্পষ্টভাৱে যোগাযোগ কৰিব লাগিব। ইপিআইচিক কিয় বাদ দিয়া হ’ল? এই পদক্ষেপক ন্যায্যতা প্ৰদান কৰা বৃহৎ পৰিসৰৰ অপব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণ আছেনে? বৈধ ভোটাৰক বাদ নিদিয়াৰ নিশ্চয়তা আয়োগে কেনেকৈ দিব?
নিৰ্বাচনৰ বিশ্বাসযোগ্যতা ন্যায়পৰায়ণতাৰ ধাৰণাটোৰ ওপৰত যিমান নিৰ্ভৰ কৰে সিমানেই প্ৰক্ৰিয়াটোৰ স্ব্চ্ছতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ভাৰতৰ দৰে দেশ এখনত কোনো গণতান্ত্ৰিক প্ৰতিষ্ঠানে স্বেচ্ছাচাৰী ব্যৱস্থা এটা জনগণৰ আগত দেখাব নোৱাৰে।
শেষত এটাই আহ্বান – নিৰ্বাচন আয়োগে সৃষ্টি কৰা ভোটাৰ কাৰ্ডখনৰ ওপৰত নিজৰ বিশ্বাস পুনৰ দৃঢ় কৰাৰ সময় সমাগত।
