বৃহস্পতিবাৰে প্ৰকাশ পোৱা অৰ্থনৈতিক জৰীপ ২০২৫-২৬ত প্ৰায় দুটা দশক পুৰণি তথ্যৰ অধিকাৰ আইন (আৰ টি আই আইন), ২০০৫ৰ নতুনকৈ পৰীক্ষা কৰাৰ পোষকতা কৰা হৈছে। সমীক্ষা অনুসৰি স্বচ্ছতা আৰু জবাবদিহিতাৰ মূল চেতনা অটুট ৰাখি প্ৰশাসনিক কামৰ ওপৰত অপ্ৰয়োজনীয় বোজা হ্ৰাস কৰাৰ বাবে কিছুমান নথি-পত্ৰ আৰু আভ্যন্তৰীণ আলোচনাক ৰাজহুৱা ক্ষেত্ৰৰ বাহিৰত ৰখাৰ কথা গুৰুত্বসহকাৰে বিবেচনা কৰাৰ প্ৰয়োজন আছে।
সমীক্ষাটোত স্পষ্ট কৰা হৈছে যে আৰ টি আই আইনখন স্বচ্ছতা, জবাবদিহিতা আৰু নাগৰিকৰ অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত কৰাৰ বাবে প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল। কিন্তু এই আইনখনক কেতিয়াও ‘অযথা কৌতুহল পূৰণৰ আহিলা’ বা বাহিৰৰ পৰা চৰকাৰৰ দৈনন্দিন কাম-কাজ সুক্ষ্মভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ উপায় হিচাপে কল্পনা কৰা হোৱা নাছিল।
প্ৰায় ২০ বছৰৰ পাছত আইনখনৰ পুনৰ মূল্যায়নৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰি সমীক্ষাটোত কোৱা হৈছে যে এই প্ৰক্ৰিয়াৰ লক্ষ্য আইনখনক দুৰ্বল কৰা নহয়, বৰঞ্চ ইয়াক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চৰ্চাৰ লগত মিলাই ৰখা আৰু ইয়াক ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্যৰ সৈতে দৃঢ়ভাৱে সংযুক্ত কৰি ৰখা। গণতান্ত্ৰিক জবাবদিহিতা শক্তিশালী কৰা, দুৰ্নীতি ৰোধ কৰা আৰু নাগৰিকক প্ৰভাৱিত কৰা সিদ্ধান্তৰ বাবে ব্যাখ্যা দাবী কৰাৰ অধিকাৰ নিশ্চিত কৰাৰ মূল উদ্দেশ্য অক্ষুন্ন ৰখাৰ কথা কোৱা হৈছে।
কিন্তু অধ্যয়নটোৱে সকীয়াই দিছে যে আভ্যন্তৰীণ প্ৰশাসনিক আলোচনা আৰু খচৰা নথি-পত্ৰৰ অত্যধিক প্ৰকাশে ফলপ্ৰসূ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত বাধাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। আৰম্ভণিৰ নীতি নিৰ্ধাৰণৰ ধাৰণা, আধা সমাপ্ত মতামত বা ‘ব্ৰেইনষ্টৰ্মিং’ টোকা ৰাজহুৱা কৰিলে প্ৰশাসনিক সাহস তথা উদ্ভাৱনী চিন্তাধাৰাৰ ক্ষতি হোৱাৰ আশংকা আছে।
এই প্ৰসংগত অধ্যয়নটোৱে আলোচনাৰ বাবে সম্ভাৱ্য কেইটামান পৰিৱৰ্তনৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত আছে ব্ৰেইনষ্টৰ্মিং টোকা, ৱৰ্কিং পেপাৰ আৰু খচৰা মন্তব্যসমূহ চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত লোৱালৈকে ৰাজহুৱা ডমেইনৰ বাহিৰত ৰখা। ইয়াৰ উপৰিও আৰ টি আইৰ অধীনত চৰকাৰী কৰ্মচাৰীৰ চাৰ্ভিচ ৰেকৰ্ড, বদলিৰ নথি আৰু গোপনীয় মূল্যায়ন প্ৰতিবেদন নিয়মিতভাৱে অনাটো জনস্বাৰ্থত কিমানখিনি প্ৰয়োজনীয় সেই বিষয়েও অধ্যয়নটোৱে প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে।
আন এটা প্ৰস্তাৱ হ’ল সীমিত কেবিনেট বা মন্ত্ৰীৰ ভেটো ক্ষমতাৰ বিষয়টো, যিটো সংসদীয় নিৰীক্ষণৰ অধীনত থাকিব আৰু কেবল তেতিয়াহে ইয়াক প্ৰয়োগ কৰা হ’ব যেতিয়া প্ৰকাশৰ ফলত প্ৰশাসনিক দক্ষতাত গুৰুতৰভাৱে বাধা আনিব পাৰে।
অধ্যয়নটোৱে জোৰ দি কয় যে এইবোৰ চূড়ান্ত পৰামৰ্শ নহয়, বৰঞ্চ বিতৰ্ক আৰু আলোচনাৰ প্ৰস্তাৱহে। সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত স্বচ্ছতা আৰু সততা বজাই ৰখাৰ লগতে আইনখন যাতে ফলপ্ৰসূ হৈ থাকে, তাৰ লক্ষ্য।
অৰ্থনৈতিক জৰীপে স্বচ্ছতা আৰু ফলপ্ৰসূ শাসনৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। ইয়াত কোৱা হৈছে যে যদি চৰকাৰী বিষয়াসকলে অনুভৱ কৰে যে তেওঁলোকে কৰা প্ৰতিটো খচৰা মন্তব্য বা প্ৰাৰম্ভিক ধাৰণা ভৱিষ্যতে ৰাজহুৱা হ’ব পাৰে, তেন্তে তেওঁলোকে সতৰ্ক আৰু নিৰাপদ ভাষাৰ আশ্ৰয় ল’ব। ইয়াৰ ফলত সাহসী সিদ্ধান্ত আৰু নতুন চিন্তাৰ পৰিসৰ হ্ৰাস পাব পাৰে।
কিন্তু এইটোও স্পষ্ট যে এইটো ‘প্ৰাকৃতিক গোপনীয়তা’ৰ পক্ষত যুক্তি নহয়। গণতন্ত্ৰই তেতিয়াই আটাইতকৈ ভালদৰে কাম কৰে যেতিয়া বিষয়াসকলে মুক্তভাৱে বিবেচনা কৰিব পাৰে আৰু শেষত তেওঁলোকে লোৱা সিদ্ধান্তৰ বাবে ৰাজহুৱাভাৱে জবাবদিহি হ’বলৈ বাধ্য হয়—তেওঁলোকৰ প্ৰাৰম্ভিক চিন্তাৰ বাবে নহয়।
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অভিজ্ঞতাৰ উদ্ধৃতি দি অধ্যয়নটোত কোৱা হৈছে যে নাগৰিকৰ জনাৰ অধিকাৰ কোনো কাৰণতে ভাৰতীয় ধাৰণা নহয়। ১৭৬৬ চনত ছুইডেনে প্ৰথম তথ্য স্বাধীনতা আইন প্ৰৱৰ্তন কৰে। আমেৰিকা (১৯৬৬) আৰু ব্ৰিটেইন (২০০০)েও ইয়াৰ অনুসৰণ কৰে। ব্ৰিটেইনৰ প্ৰাক্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী টনি ব্লেয়াৰে নিজেই পিছত এই আইন প্ৰৱৰ্তনৰ বাবে দুখ প্ৰকাশ কৰি যুক্তি দিছিল যে “কাৰ্যকৰী শাসনৰ বাবে গোপনীয় আৰু মুকলি আলোচনা অতি প্ৰয়োজনীয়।”
ব্ৰিটেইনৰ হাউছ অৱ কমনছৰ ন্যায় সমিতিয়েও আভ্যন্তৰীণ নীতিৰ আলোচনাক সুৰক্ষিত কৰিবলৈ ৰেহাইৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰাৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছে। অধ্যয়নটোত এইটোও উল্লেখ কৰা হৈছে যে ভাৰতৰ আৰ টি আই ব্যৱস্থা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানদণ্ডতকৈ বহু বেছি ব্যাপক। ছুইডেনত বিত্তীয় আৰু মুদ্ৰা নীতি আৰু চোৰাংচোৱাগিৰিৰ কাৰ্য্যকলাপ সুৰক্ষিত। ব্ৰিটেইনত নীতি নিৰ্ধাৰণৰ নথি-পত্ৰ ৰেহাই দিয়া হয় আৰু জনস্বাৰ্থত মন্ত্ৰীসকলৰ ভেটো ক্ষমতা আছে। আনকি বিশ্ব বেংকেও আলোচনামূলক নথি প্ৰকাশ নকৰে।
ইয়াৰ বিপৰীতে ভাৰতত খচৰা টোকা, আভ্যন্তৰীণ চিঠিপত্ৰ আৰু বহু ক্ষেত্ৰত আনকি চৰকাৰী বিষয়াৰ ব্যক্তিগত নথি-পত্ৰও ৰাজহুৱা কৰা হয়—য’ত জনস্বাৰ্থৰ সংযোগ প্ৰায়ে দুৰ্বল বুলি সমীক্ষাটোত কোৱা হৈছে। আনহাতে আমেৰিকা, ব্ৰিটেইন বা দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ দৰে দেশত য’ত ‘বিচাৰ প্ৰক্ৰিয়া’ৰ বাবে সাধাৰণ ৰেহাই আছে, ভাৰতত কেৱল কেবিনেটৰ নথি-পত্ৰইহে অস্থায়ী সুৰক্ষা লাভ কৰে।
সামগ্ৰিকভাৱে অৰ্থনৈতিক জৰীপে কয় যে প্ৰত্যাহ্বানটো এটা— প্ৰশাসনিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় মুকলি আলোচনাৰ স্থান সংৰক্ষণ কৰাৰ লগতে স্বচ্ছতা বজাই ৰখা। এই সুক্ষ্ম ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোৱেই হৈছে আৰ টি আই আইনখনক গণতান্ত্ৰিক উদ্দেশ্যৰ প্ৰতি সত্যনিষ্ঠ কৰি ৰখাৰ একমাত্ৰ উপায়।
