গান্ধীজীৰ আত্মজীৱনীখন পঢ়িলে আমি উপলব্ধি কৰোঁ, জীৱনৰ আৰম্ভণিতে গান্ধীজী আমাৰ দৰেই সকলো ভুল-ভ্ৰান্তি আৰু সীমাবদ্ধতা থকা এজন সাধাৰণ, অতি সাধাৰণ মানুহ আছিল। কিন্তু সৰুৰে পৰা জীৱনত সন্মুখীন হোৱা কোনো সমস্যা তেওঁ এৰাই চলা নাছিল। তেওঁ যেতিয়া এটা সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল, বা তেওঁৰ মনত যেতিয়া এটা প্ৰশ্নৰ উদয় হৈছিল, তেওঁ কেতিয়াও সেই প্ৰশ্নটো অৱজ্ঞা কৰি, আওকাণ কৰি আগবাঢ়ি যোৱা নাছিল। তেওঁ সাহসেৰে সমস্যাটোৰ সন্মুখীন হৈছিল। সমস্যাটোৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিছিল। ব্যক্তিগত জীৱন আৰু সামূহিক জীৱনৰ প্ৰতিটো সমস্যা তেওঁৰ কাৰণে এক পৰীক্ষা আছিল। সেইকাৰণেই তেওঁৰ ওৰেটো জীৱন আছিল My Experiments With Truth। এই পৰীক্ষাত তেওঁ সততাৰে অৱতীৰ্ণ হৈছিল আৰু তাত তেওঁ সফলতাৰে উত্তীৰ্ণ হৈছিল। সেইকাৰণেই তেওঁৰ জীৱনটো আছিল সাধাৰণৰ পৰা অসাধাৰণলৈ এক যাত্ৰা। কেইজন ব্যক্তিয়ে ক’ব পাৰে “মোৰ জীৱনেই মোৰ বাণী” বুলি! গান্ধীজীৰ সকলো সিদ্ধান্তৰ লগত আমি একমত নহ’বও পাৰোঁ। সেইটো এটা বেলেগ কথা। কিন্তু গান্ধীজীৰ ব্যক্তিগত জীৱন আৰু সামাজিক বা সামূহিক জীৱন কেতিয়াও সত্যৰ পৰা বিচ্ছিন্ন নাছিল। সেইকাৰণেই গান্ধীয়ে আমাক তেওঁৰ পূৰ্বসূৰী— গৌতম বুদ্ধ, অশোক, ভক্তি আন্দোলনৰ সাধকসকল, আমাৰ শংকৰ-মাধৱ, দাৰ্শনিক স্পীনোজা, জন ৰাস্কিন, হেন্ৰী ডেভিড থ’ৰ’ আৰু সৰ্বশেষত টলষ্টয়ৰ দৰে সত্য সাধকসকললৈ মনত পেলাই দিয়ে। টলষ্টয়ৰ মৃত্যুৰ আগে আগে গান্ধীৰ লগত হোৱা তেওঁৰ চিঠিৰ আদান-প্ৰদান গান্ধীৰ জীৱনৰ এক আকৰ্ষণীয় অধ্যায়। গান্ধীৰ কথা ভাবিলে আমাৰ মনলৈ আহে দাৰ্শনিক স্পীনোজাৰ কথা। স্পীনোজাই কৈছিল দৰ্শনৰ উদ্দেশ্য হৈছে মানৱ কল্যাণৰ বাবে সত্যৰ অনুসন্ধান। প্ৰকৃত সত্যৰ উপলব্ধি অবিহনে মানুহ কেতিয়াও সুখী হ’ব নোৱাৰে। দৰ্শনৰ লগত মানুহৰ ব্যৱহাৰিক জীৱনৰ এক এৰাব নোৱৰা সম্পৰ্ক আছে। ই কেৱল এক বৌদ্ধিক আৰু তাত্ত্বিক কচৰৎ নহয়। গান্ধীজীৰ লগত এই কথাষাৰ সুন্দৰকৈ মিলি যায়।
গান্ধীজীৰ জীৱন-জিজ্ঞাসাৰ লগত দক্ষিণ আফ্ৰিকাত কৰা তেওঁৰ সত্যাaccess (সত্যাগ্ৰহ) আন্দোলন আৰু ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামত তেওঁৰ অংশগ্ৰহণৰ সম্পূৰ্ণ মিল আছে। ব্ৰিটিছে আমাৰ দুটা বৰ ডাঙৰ ক্ষতি কৰি থৈ গ’ল। তাৰে এটা হ’ল আমাৰ সম্পদৰ শোষণ আৰু দেশৰ পৰিৱেশৰ অপ্ৰত্যাৱৰ্তনীয় ক্ষতি সাধন আৰু আনটো হ’ল বিভাজন, সাম্প্ৰদায়িক বিভাজন। ব্ৰিটিছে কৰা উন্নয়নৰ সৰহখিনিয়েই আছিল শোষণ। তেওঁলোকৰ শিক্ষা পদ্ধতি কি আছিল সেই বিষয়ে বহল ব্যাখ্যা ইতিমধ্যে হৈ গৈছে। ব্ৰিটিছৰ এই দুয়োটা বিষৰ প্ৰতি গান্ধীজীৰ দৃষ্টিভংগী কি আছিল? আৰু তেওঁ কিদৰে তাৰ মোকাবিলা কৰিছিল? ভাৰতৰ স্বাধীনতা আৰু দেশ বিভাজন আছিল দুটা সমসাময়িক ঘটনা। দেশ বিভাজনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষৰ সময়ত গান্ধীজীৰ ভূমিকা কেৱল ভাৰতৰ বাবেই নহয়, সমগ্ৰ মানৱ জাতিৰ বাবেই সদায় এক গভীৰ প্ৰেৰণা হৈ ৰ’ব। কিয়নো সাম্প্ৰদায়িক ঐক্যৰ বাবেই তেওঁ নিজৰ জীৱন উৎসৰ্গা কৰিছিল। তেওঁ ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ জনসাধাৰণৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য ৰখা নাছিল। সেই কাৰণেই দেশ বিভাজনৰ পিছত পাকিস্তানৰ প্ৰাপ্য ৭৫ কোটি টকা তেওঁলোকক মোকলাই দিবলৈ ভাৰত চৰকাৰক তেওঁ টানি অনুৰোধ কৰিছিল। বৰং সেইটো তেওঁৰ অনশনৰ দাবী আছিল। বাকী ব্ৰিটিছ বা পশ্চিমীয়া উন্নয়ন আৰ্হি সম্পৰ্কে গান্ধীজীয়ে তেওঁৰ ‘হিন্দ স্বৰাজ’ত বিস্তাৰিতভাৱে উল্লেখ কৰিছে। গান্ধীজীৰ স্বৰাজৰ ধাৰণা আছিল বহুমাত্ৰিক। তাত ৰাজনৈতিক স্বৰাজ, অৰ্থনৈতিক স্বৰাজ, সামাজিক আৰু নৈতিক স্বৰাজৰ ধাৰণা সোমাই আছিল। সেই স্বৰাজৰ কেন্দ্ৰত আছিল মানব মুক্তি আৰু সমাজৰ সকলো অংশৰ অন্তৰ্ভুক্তি। কেইজনমানৰ হাতত ক্ষমতা অৰ্পণ কৰাটো স্বৰাজ নহয়, বৰং সকলোৰে দ্বাৰা ক্ষমতাৰ অপব্যৱহাৰৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তোলাটোহে প্ৰকৃত স্বৰাজ। গান্ধীজীৰ অৰ্থনৈতিক চিন্তা আছিল প্ৰকৃতিৰ সৈতে সংগতি ৰক্ষা কৰি কৰা বহনক্ষম উন্নয়ন। বহুতেই গান্ধীজীক ধৰ্মৰ লগত ৰাজনীতি মিহলি কৰা কাৰণে দোষাৰোপ কৰে। কিন্তু গান্ধীজীৰ ধৰ্মৰ ধাৰণাত কেতিয়াও কোনো অন্ধ ৰীতি-নীতিয়ে স্থান পোৱা নাছিল। ৰাজহুৱা ধৰ্মস্থানৰ গান্ধী ঘোৰ বিৰোধী আছিল। তেওঁৰ ধৰ্মৰ কেন্দ্ৰত আছিল সত্য আৰু ন্যায়। যি ৰাজনীতিত সত্য আৰু ন্যায় বৰ্জিত, সেই ৰাজনীতিৰ পৰা গান্ধীজী বহু যোজন আঁতৰত আছিল। আমাৰ সময়ৰ ৰাজনৈতিক, সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত গান্ধীজীৰ জীৱনাদৰ্শই আমাক নতুন দৃষ্টি আৰু প্ৰেৰণা যোগাব পাৰে।
