সক্ৰিয় ভূ  চ্যুতিৰ ওপৰত বিশ্বৰ বৃহত্তম জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প : চীনৰ মেগা ডেমক লৈ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত নতুন আশংকা

ভাৰতৰ সীমান্তৰ নিচেই ওচৰত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উজনিত চীনে নিৰ্মাণ কৰি থকা বিশ্বৰ বৃহত্তম জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পটোৰ তলতে আছে এটা সক্ৰিয় ভূ  চ্যুতি বা ‘ফল্ট লাইন’। উদ্বেগজনক কথাটো হ’ল – এই সতৰ্কবাণী কোনো বিদেশী সংস্থা বা ভাৰতীয় বিশেষজ্ঞৰ নহয়। চীনৰ চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানৰ সৈতে জড়িত ভূতত্ত্ববিদসকলেই নতুন গৱেষণাত এই ভয়ংকৰ ভূতাত্ত্বিক বিপদৰ কথা উল্লেখ কৰিছে।

চীনৰ চৰকাৰী ‘চাইনা জিঅ’লজিকেল ছাৰ্ভে’ৰ তত্ত্বাৱধানত প্ৰকাশিত গৱেষণাখনত কোৱা হৈছে যে ‘পাইজেন ফল্ট’ নামৰ সক্ৰিয় ভূ  চ্যুতিটো ইয়াৰলুং চাংপো নদীৰ নিম্ন অংশত নিৰ্মাণ চলি থকা বৃহৎ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পটোৰ নিৰ্মাণ অঞ্চলৰ মাজেৰে গৈছে। চেংদু ইউনিভাৰ্চিটি অৱ টেকন’লজি, চাইনা জিঅ’লজিকেল ছাৰ্ভেৰ চিভিল  মিলিটাৰী ইণ্টিগ্ৰেচন চেণ্টাৰ আৰু ইয়াৰলুং চাংপো নদীৰ গৱেষণা কেন্দ্ৰৰ বিজ্ঞানীসকলে এই অধ্যয়ন কৰিছে। তেওঁলোকৰ মতে, এই ফল্টৰ গতিবিধিয়ে বান্ধৰ লগতে পথ, দলং, সুৰংগ আৰু জলাধাৰৰ স্থিৰতাত গুৰুতৰ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।

গৱেষকসকলৰ ভাষ্য অনুসৰি, পাইজেন ফল্টটো প্ৰায় ২৬ লাখ বছৰ পূৰ্বে আৰম্ভ হোৱা প্লাইষ্টোচিন যুগৰ পৰাই অতি সক্ৰিয়। ভূতাত্ত্বিক নমুনাত প্ৰায় ৯,৫০০ বছৰ আগলৈকে ইয়াৰ গতিবিধিৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। ভূতত্ত্বৰ হিচাপত ৯,৫০০ বছৰ কোনো দীঘলীয়া সময় নহয়; সেয়েহে ইয়াক মৃত বা নিষ্ক্ৰিয় ফল্ট বুলি ধৰা নাযায়। ২০১৭ চনত মিলিন অঞ্চলত হোৱা ৬.৯ প্ৰাবল্যৰ ভূমিকম্পকো এই অঞ্চলৰ বৰ্তমানৰ ভূমিকম্পীয় সক্ৰিয়তাৰ উদাহৰণ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।

এই ফল্টৰ গতিবিধিৰ ফলত ওচৰৰ শিলাস্তৰ ইতিমধ্যে ভাঙি দুৰ্বল হৈ পৰিছে। ফলত বৃহৎ নিৰ্মাণৰ ওজন বহন কৰাৰ ক্ষমতা হ্ৰাস পাব পাৰে। জলাধাৰত পানী জমা হোৱাৰ পিছত দুয়োপাৰৰ ঢাল দীৰ্ঘদিন পানীত তিতি থাকিব। দুৰ্বল শিল, খৰস্ৰোতা পানী, অধিক বৰষুণ আৰু ভূমিকম্প একেলগে ঘটিলে বৃহৎ ভূমিস্খলন বা পাহাৰ খহাৰ আশংকা বৃদ্ধি পাব। বিজ্ঞানীসকলে সেয়ে পাহাৰৰ ঢাল শক্তিশালী কৰা, ৰিটেইনিং ৱাল নিৰ্মাণ আৰু নিৰন্তৰ ভূকম্পন নিৰীক্ষণৰ পৰামৰ্শ দিছে।

অৱশ্যে গৱেষণাখনে বান্ধটো নিশ্চিতভাৱে ভাগিব বুলি কোৱা নাই। ‘ভূতাত্ত্বিক বিপদ’ আৰু ‘নিশ্চিত বিপৰ্যয়’ একে কথা নহয়। উন্নত অভিযান্ত্ৰিক প্ৰযুক্তি, সঠিক নিৰ্মাণ আৰু নিৰন্তৰ নিৰীক্ষণে বিপদ হ্ৰাস কৰিব পাৰে। কিন্তু বিশ্বৰ অন্যতম ভূমিকম্পপ্ৰৱণ অঞ্চল, অতি থিয় পাহাৰ, দুৰ্বল শিলাস্তৰ আৰু সক্ৰিয় ফল্টৰ ওপৰত বিশ্বৰ বৃহত্তম জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প নিৰ্মাণ কৰাটো সাধাৰণ অভিযান্ত্ৰিক প্ৰকল্প নহয়। ইয়াত সামান্য ভুলৰ মূল্যও অসম আৰু বাংলাদেশে ভৰিবলগীয়া হ’ব পাৰে।

চীনে ২০২৫ চনৰ ১৯ জুলাইত এই প্ৰকল্পৰ নিৰ্মাণ আনুষ্ঠানিকভাৱে আৰম্ভ কৰিছিল। ইয়াত পাঁচটা পৰ্যায়ক্রমিক জলবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰ থাকিব আৰু মুঠ বিনিয়োগ প্ৰায় ১.২ ট্ৰিলিয়ন ইউয়ান বা প্ৰায় ১৬৮ৰ পৰা ১৭০ বিলিয়ন ডলাৰ। বছৰি প্ৰায় ৩০০ বিলিয়ন কিলোৱাট ঘণ্টা বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে, যি থ্ৰী গৰ্জেছ ডেমৰ বাৰ্ষিক উৎপাদনৰ প্ৰায় তিনিগুণ। নদীখনে প্ৰায় ৫০ কিলোমিটাৰৰ ভিতৰতে প্ৰায় ২,০০০ মিটাৰ তললৈ নামি অহাৰ বাবে চীনে এই প্ৰচণ্ড উচ্চতাৰ পাৰ্থক্য ব্যৱহাৰ কৰি বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ পৰিকল্পনা কৰিছে।

প্ৰকল্পটোক সাধাৰণতে ‘ৰান  অফ  দ্য  ৰিভাৰ’ বা নদীৰ পানী সুৰংগেৰে ঘূৰাই বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা ব্যৱস্থা বুলি কোৱা হৈছে। এনে প্ৰকল্পত সাধাৰণ বৃহৎ জলাধাৰভিত্তিক বান্ধৰ তুলনাত পানী জমা কৰাৰ ক্ষমতা কম হ’ব পাৰে। কিন্তু ‘ৰান  অফ  দ্য  ৰিভাৰ’ মানেই বিপদশূন্য নহয়। পাঁচটা বৃহৎ কেন্দ্ৰ, দীঘল সুৰংগ, জলাধাৰ, পাহাৰ কটা আৰু ব্যাপক বিস্ফোৰণমূলক নিৰ্মাণকাৰ্যই ইতিমধ্যে অস্থিৰ ভূখণ্ডত নতুন চাপ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ নক্সা, জলাধাৰৰ ক্ষমতা আৰু পানী পৰিচালনাৰ নিয়ম ৰাজহুৱাভাৱে প্ৰকাশ নকৰাৰ বাবে বাস্তৱ বিপদৰ পৰিমাণ স্বাধীনভাৱে পৰীক্ষা কৰাটো কঠিন।

ইতিহাসেও এই অঞ্চলৰ বিপদৰ স্পষ্ট প্ৰমাণ দিয়ে। ১৯৫০ চনৰ অসম  তিব্বত ভূমিকম্পৰ প্ৰাবল্য আছিল প্ৰায় ৮.৬। বিশ্বৰ অন্যতম শক্তিশালী স্থলভাগীয় ভূমিকম্পটোৱে প্ৰায় ৩৩০ কিলোমিটাৰ দীঘল আৰু ১০০ কিলোমিটাৰ বহল অঞ্চলত ব্যাপক ভূমিস্খলন ঘটাইছিল। পাহাৰ খহি ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ কেইবাখনো উপনদী বন্ধ হৈ প্ৰাকৃতিক বান্ধ সৃষ্টি কৰিছিল। পিছত সেই অস্থায়ী বান্ধ ভাঙি নামি অহা পানীয়ে অসমত গাঁও ধ্বংস আৰু বহু লোকৰ মৃত্যু ঘটাইছিল। অৰ্থাৎ ভূমিকম্পৰ পিছত ভূমিস্খলন, নদী বন্ধ হোৱা আৰু তাৰ পিছত আকস্মিক বান – এই ‘কেছকেডিং ডিজেষ্টাৰ’ বা এটাৰ পিছত আনটো বিপৰ্যয় এই অঞ্চলত কেৱল তাত্ত্বিক আশংকা নহয়।

শেহতীয়া বৈজ্ঞানিক অধ্যয়নেও ইয়াৰলুং চাংপো গ্ৰেণ্ড কেনিয়নত হিমবাহ ভাঙন, ভূমিস্খলন আৰু ধ্বংসাৱশেষে নদী বন্ধ কৰাৰ আশংকা দেখুৱাইছে। পাহাৰৰ ধ্বংসাৱশেষে সৃষ্টি কৰা প্ৰাকৃতিক বান্ধ হঠাৎ ভাঙিলে ইয়াৰ প্ৰভাৱ কেইশ কিলোমিটাৰ তললৈ যাব পাৰে। অৱশ্যে একে অধ্যয়নতে কোৱা হৈছে যে এনে উজনিৰ বানৰ প্ৰভাৱ বহু ক্ষেত্ৰত অসমৰ স্থানীয় মৌচুমী বানতকৈ অধিক নহ’বও পাৰে। এই তথ্যই দেখুৱায় যে আতংক সৃষ্টি কৰাতকৈ সঠিক স্থানভিত্তিক মডেল আৰু বাস্তৱ সময়ৰ তথ্য অধিক প্ৰয়োজনীয়।

ভাৰতৰ বাবে আন এটা ডাঙৰ প্ৰশ্ন হৈছে পানীৰ নিৰাপত্তা। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বাৰ্ষিক মুঠ পানীৰ বেছিভাগেই অসম আৰু অৰুণাচলত হোৱা বৰষুণ তথা সুবনশিৰি, লোহিত, দিবাং, মানাহ আদি উপনদীৰ পৰা আহে। সেয়ে চীনে এটা চুইচ টিপি সমগ্ৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ শুকুৱাই পেলাব  – এনে দাবী অতিৰঞ্জিত। কিন্তু শুকান বতৰত তিব্বতৰ পৰা অহা পানীৰ সময়, পৰিমাণ আৰু পলসৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি পায়। কৃষি, নদীৰ জীৱবৈচিত্ৰ্য, মাছ, পানী পৰিবহণ আৰু নদীৰ স্বাভাৱিক গতিৰ বাবে কেৱল বছৰৰ মুঠ পানীৰ পৰিমাণ নহয়, কোন ঋতুত কিমান পানী আহে সেয়াও সমান গুৰুত্বপূৰ্ণ।

২০২৫ চনত ৰয়টাৰ্ছে দেখা ভাৰত চৰকাৰৰ এটা আভ্যন্তৰীণ মূল্যায়নত আশংকা প্ৰকাশ কৰা হৈছিল যে প্ৰকল্পটোৱে বছৰি প্ৰায় ৪০ বিলিয়ন ঘনমিটাৰ পানী অন্য দিশলৈ নিয়াৰ ক্ষমতা লাভ কৰিলে শুকান বতৰত ভাৰতলৈ অহা পানী ৮৫ শতাংশ পৰ্যন্ত হ্ৰাস পাব পাৰে। কিন্তু এইটো ভাৰতীয় পক্ষৰ আশংকাভিত্তিক মূল্যায়ন; চীনে বাস্তৱতে তেনে পানী ঘূৰাই নিয়াৰ পৰিকল্পনা কৰিছে বুলি স্বাধীনভাৱে নিশ্চিত হোৱা নাই। চীনৰ বৈদেশিক মন্ত্ৰালয়ে প্ৰকল্পটোৱে তলৰ দেশসমূহৰ জলসম্পদ, পৰিৱেশ বা ভূতত্ত্বৰ ওপৰত ক্ষতিকৰ প্ৰভাৱ নেপেলায় আৰু পানী অন্য দিশলৈ নিনিয়ে বুলি দাবী কৰিছে।

চীনৰ দাবীক অন্ধভাৱে বিশ্বাস কৰা বা প্ৰতিটো চীনা প্ৰকল্পক ‘জল বোমা’ বুলি ঘোষণা কৰা – দুয়োটাই অপৰ্যাপ্ত। মূল সমস্যা হৈছে তথ্যৰ অভাৱ। ভাৰত আৰু চীনৰ মাজত ব্ৰহ্মপুত্ৰক লৈ কোনো বাধ্যতামূলক জলবণ্টন চুক্তি নাই। পূৰ্বৰ ব্যৱস্থাত চীনে বানৰ সময়ত বৰষুণ, পানীৰ স্তৰ আৰু প্ৰবাহৰ তথ্য ভাৰতক দিছিল। কিন্তু ভাৰতৰ বৈদেশিক মন্ত্ৰালয়ে ২০২৫ চনৰ আগষ্টত সংসদত জনাইছিল যে ২০২৩ চনৰ জুনৰ পৰা এই তথ্য প্ৰদান স্থগিত হৈ আছে। ২০২৫ চনৰ আৰম্ভণিতে দুয়ো দেশ বিশেষজ্ঞ পৰ্যায়ৰ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰি তথ্য আদান  প্ৰদান পুনৰ আৰম্ভ কৰাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিবলৈ সন্মত হৈছিল।

২০২৬ চনৰ জুনত চীনে বাংলাদেশৰ সৈতে জলসম্পদৰ তথ্য আৰু যোগাযোগ শক্তিশালী কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছে। কিন্তু ব্ৰহ্মপুত্ৰ অৱবাহিকাৰ প্ৰকৃত নিৰাপত্তাৰ বাবে চীন, ভাৰত আৰু বাংলাদেশী – তিনিওখন দেশৰ মাজত একেলগে বাস্তৱ সময়ৰ তথ্য আদান  প্ৰদানৰ ব্যৱস্থা লাগিব। কেৱল কূটনৈতিক আশ্বাসে ভূমিকম্প বা বানৰ পানী ৰোধ কৰিব নোৱাৰে।

চীনা প্ৰকল্পৰ সম্ভাব্য প্ৰভাৱ মোকাবিলাৰ যুক্তি দেখুৱাই ভাৰতে অৰুণাচল প্ৰদেশত আপাৰ ছিয়াং মাল্টিপাৰ্পাছ প্ৰকল্প আগবঢ়াইছে। প্ৰস্তাৱিত ভাৰতীয় বান্ধত প্ৰায় ১৪ বিলিয়ন ঘনমিটাৰ পানী সংৰক্ষণৰ পৰিকল্পনা আছে। চৰকাৰৰ মতে, ই চীনৰ পৰা হঠাৎ অহা পানী ধৰি ৰাখিব আৰু শুকান বতৰত পানী যোগান দিব পাৰিব। কিন্তু এই প্ৰকল্পৰ বাবে কমেও ১৬খন গাঁও ডুব যোৱাৰ আৰু প্ৰায় ১০ হাজাৰ লোক প্ৰত্যক্ষভাৱে ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱাৰ আশংকা আছে। স্থানীয় আদি জনগোষ্ঠীৰ বহু লোকে নিজৰ ভূমি, সংস্কৃতি আৰু জীৱিকাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে প্ৰকল্পটোৰ বিৰোধিতা কৰিছে।

সেয়েহে চীনৰ এটা মেগা ডেমৰ উত্তৰ ভাৰতৰ আন এটা মেগা ডেম – এই সমীকৰণে সমস্যাৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান নকৰে। দুয়োটা প্ৰকল্পই একে ভূমিকম্পপ্ৰৱণ পূব হিমালয় অঞ্চলত নিৰ্মাণ হ’ব। সুৰক্ষাৰ নামত যদি নদীখনক এটাৰ পিছত আনটো বিশাল বান্ধেৰে আবদ্ধ কৰা হয়, তেন্তে নদীৰ স্বাভাৱিক পলস প্ৰবাহ, মাছৰ প্ৰজনন, পাৰৰ কৃষি, বনাঞ্চল আৰু স্থানীয় জনগোষ্ঠীৰ জীৱন অধিক বিপদত পৰিব পাৰে।

এই নতুন ভূতাত্ত্বিক প্ৰতিবেদনৰ পিছত ভাৰতৰ দাবী কেৱল ‘চীনে পানী এৰি দিব নে বন্ধ কৰিব’ এই প্ৰশ্নতে সীমাবদ্ধ থাকিব নালাগে। ভাৰতে চীনৰ পৰা প্ৰকল্পটোৰ সম্পূৰ্ণ ভূমিকম্পীয় নক্সা, ফল্ট মেপ, জলাধাৰৰ ক্ষমতা, সুৰংগৰ অৱস্থান, ডেম  ব্ৰেক মডেল, আকস্মিক পানী এৰাৰ নিয়ম আৰু দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা পৰিকল্পনা দাবী কৰিব লাগিব। ইয়াৰ লগতে স্বাধীন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিশেষজ্ঞৰ সুৰক্ষা পৰীক্ষা আৰু ভাৰত  চীন  বাংলাদেশৰ যৌথ আগতীয়া সতৰ্কীকৰণ ব্যৱস্থা অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।

সৰ্বশেষত, এই প্ৰকল্পটো কেৱল চীনৰ ভিতৰুৱা বিদ্যুৎ প্ৰকল্প নহয়। নদীখন আন্তঃসীমান্তীয়, বিপদো আন্তঃসীমান্তীয়। বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ লাভ চীনে অকলে পাব পাৰে, কিন্তু কোনো ডাঙৰ ভুল, ভূমিস্খলন বা গাঁথনিগত ব্যৰ্থতাৰ মূল্য অৰুণাচল, অসম আৰু বাংলাদেশৰ কোটি কোটি মানুহে ভৰিবলগীয়া হ’ব পাৰে। সেইবাবেই ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ ক্ষেত্ৰত ‘বিশ্বাস কৰক’ বুলি কোৱা যথেষ্ট নহয় – স্বচ্ছ তথ্য, বৈজ্ঞানিক পৰীক্ষা, যৌথ নিৰীক্ষণ আৰু বাধ্যতামূলক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নিয়মৰ প্ৰয়োজন। সক্ৰিয় ফল্টৰ ওপৰত নিৰ্মাণ হোৱা বিশ্বৰ বৃহত্তম বান্ধৰ ক্ষেত্ৰত অস্বচ্ছতা নিজেই এটা ডাঙৰ বিপদ।