ইতিহাসৰ শিক্ষা

“ইতিহাসৰ পৰা শিক্ষা লোৱা”—এই বাক্যাংশটো আমি প্ৰায়ে শুনিবলৈ পাওঁ। কিন্তু ইতিহাসে সঁচাকৈয়ে শিক্ষা দিয়ে নে? যদি দিয়ে, তেন্তে সেই শিক্ষা সদায় শুদ্ধনে? নে কেতিয়াবা ইতিহাসৰ পৰা লোৱা শিক্ষাই ভয়ংকৰ ভুল সিদ্ধান্তলৈও লৈ যাব পাৰে? এই প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ বিচাৰিলেহে “ইতিহাসৰ শিক্ষা”ৰ প্ৰকৃত অৰ্থ বুজা যায়।

জাৰ্মান দাৰ্শনিক Georg Wilhelm Friedrich Hegel-এ এক বিখ্যাত মন্তব্য কৰিছিল—”মানুহ আৰু চৰকাৰে ইতিহাসৰ পৰা একোৱেই নিশিকে।” আনহাতে ইতিহাসবিদ Arnold Toynbee-এ কৈছিল, সভ্যতাৰ উত্থান-পতন বুজিবলৈ ইতিহাসেই আটাইতকৈ ডাঙৰ শিক্ষক। এই দুই বিপৰীত মতৰ মাজতেই ইতিহাসৰ শিক্ষাৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ লুকাই আছে।

ইতিহাসৰ শিক্ষা মানে ইতিহাসত সংঘটিত ঘটনাবোৰ যান্ত্ৰিকভাৱে পুনৰাবৃত্তি হ’ব বুলি ধৰি লোৱা নহয়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে অতীতৰ সফলতা, ব্যৰ্থতা, সংঘাত, উদ্ভাৱন, ভুল আৰু সাফল্যৰ বিশ্লেষণৰ জৰিয়তে বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে বিচক্ষণ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা। ইতিহাসে আমাক “কি হৈছিল” কেৱল সেয়াই নকয়; “কিয় হৈছিল”, “কেনেকৈ হৈছিল” আৰু “আকৌ যাতে তেনেকুৱা নঘটে”—সেই কথাও বুজিবলৈ সহায় কৰে।

কিন্তু ইতিহাসৰ সকলো শিক্ষা সমানভাৱে শুদ্ধ নহয়। ইতিহাসৰ ঘটনাবোৰ বিশেষ সময়, সমাজ, অৰ্থনীতি আৰু সংস্কৃতিৰ সৈতে জড়িত। সেয়েহে এটা যুগত সত্য হোৱা শিক্ষা আন এটা যুগত সম্পূৰ্ণ ভুল হ’ব পাৰে। ইতিহাসৰ তথ্য আৰু তাৰ ব্যাখ্যাৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে। তথ্য একেই থাকিলেও ব্যাখ্যা সলনি হয়। নতুন নথি, নতুন গৱেষণা আৰু নতুন দৃষ্টিভংগীয়ে ইতিহাসৰ অৰ্থ সলনি কৰিব পাৰে।

এইবাবেই ইতিহাসবিদ E. H. Carr-এ কৈছিল যে ইতিহাস হৈছে “অতীত আৰু বৰ্তমানৰ মাজত এক অবিৰাম সংলাপ”। ইতিহাসৰ শিক্ষা কোনো চিৰন্তন বিধান নহয়; ই সদায় পুনৰপাঠ আৰু পুনৰ্ব্যাখ্যাৰ বিষয়।

ইতিহাসৰ শিক্ষা কেতিয়া ভুল হয়? ইতিহাসৰ শিক্ষা সাধাৰণতে তিনিটা পৰিস্থিতিত ভুল হয়।

প্ৰথমতে, যেতিয়া এটা বিশেষ ঘটনাক সাৰ্বজনীন নিয়ম হিচাপে ধৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ১৯৩০ চনৰ Munich Agreement-ৰ পিছত পশ্চিমীয়া দেশসমূহে “স্বৈৰাচাৰীৰ সৈতে আপোচ কৰিলে যুদ্ধ অনিবাৰ্য”—এই শিক্ষা ল’লে। এই শিক্ষা দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ ক্ষেত্ৰত যুক্তিসংগত আছিল। কিন্তু পিছলৈ ভিয়েটনাম যুদ্ধ, ইৰাক যুদ্ধ আদিত একেই শিক্ষা প্ৰয়োগ কৰি বহু চৰকাৰে সামৰিক হস্তক্ষেপক ন্যায্যতা প্ৰদান কৰিলে। পিছত দেখা গ’ল, সকলো সংকট হিটলাৰৰ জাৰ্মানীৰ দৰে নহয়। ইতিহাসৰ ভুল উপমাই হাজাৰ হাজাৰ মানুহৰ জীৱন ধ্বংস কৰিলে।

দ্বিতীয়তে, যেতিয়া ইতিহাসক ৰাজনৈতিক প্ৰচাৰৰ অস্ত্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নাজী জাৰ্মানীয়ে অতীতৰ আৰ্য-গৌৰৱৰ বিকৃত ব্যাখ্যা কৰি জাতিগত শ্ৰেষ্ঠত্বৰ মতবাদ গঢ়ি তুলিছিল। তাৰ ফল আছিল Holocaust, য’ত লাখ লাখ নিৰীহ ইহুদী, ৰোমা আৰু অন্যান্য জনগোষ্ঠী হত্যাৰ বলি হৈছিল। ইয়াত ইতিহাসে শিক্ষা দিয়া নাছিল; ইতিহাসক অপব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

তৃতীয়তে, যেতিয়া ইতিহাসৰ পৰা কেৱল নিজৰ পছন্দৰ তথ্য বাছি লোৱা হয়। ইয়াক selective history বুলি কোৱা হয়। এনে কৰিলে ইতিহাস সত্য অনুসন্ধানৰ বিষয় হৈ নাথাকি মতাদৰ্শৰ হাতিয়াৰ হৈ পৰে। নিজৰ পছন্দৰ তথ্য বাছি লোৱাৰ প্ৰকল্প ভাৰতৰ ইতিহাস শিক্ষাতো আৰম্ভ হোৱা দেখা গৈছে।

ইতিহাসৰ ভুল শিক্ষাৰ আন এটা জ্বলন্ত উদাহৰণ হৈছে প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত জাৰ্মানীৰ ওপৰত আৰোপ কৰা Treaty of Versailles। বিজয়ী শক্তিসমূহে ভাবিছিল কঠোৰ শাস্তিয়ে পুনৰ যুদ্ধ ৰোধ কৰিব। বাস্তৱত, সেই অপমান আৰু অৰ্থনৈতিক বিপৰ্যয়েই হিটলাৰৰ উত্থানৰ ক্ষেত্ৰ প্ৰস্তুত কৰিলে। অৰ্থাৎ, ভুল ইতিহাস-শিক্ষাই দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ বীজ সিঁচিছিল।

ইতিহাসৰ ইতিবাচক শিক্ষা ইয়াৰ বিপৰীতে, ইতিহাসৰ বহু শিক্ষা মানৱ সভ্যতাৰ বাবে সতৰ্কবাণী হৈছে।

দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ বিভীষিকাৰ পিছত বিশ্বই উপলব্ধি কৰিলে যে যুদ্ধৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি স্থায়ী শান্তি গঢ়ি তোলা অসম্ভৱ। সেই উপলব্ধিৰ ফলত United Nations-ৰ জন্ম হ’ল। যদিও জাতিসংঘ নিখুঁত নহয়, তথাপি ই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা আৰু কূটনৈতিক আলোচনাৰ নতুন পথ মুকলি কৰিলে।

Holocaust-ৰ পিছত মানৱাধিকাৰৰ সাৰ্বজনীন মূল্যবোধ অধিক শক্তিশালী হৈ উঠিল। Universal Declaration of Human Rights (1948)-এ ঘোষণা কৰিলে যে সকলো মানুহ জন্মগতভাৱে মৰ্যাদা আৰু অধিকাৰত সমান। এই দলিল ইতিহাসৰ শিক্ষাৰ এক উল্লেখযোগ্য ইতিবাচক ফল।

ইউৰোপৰ ইতিহাসতো এক উজ্জ্বল উদাহৰণ দেখা যায়। শতাব্দীৰ পিছত শতাব্দী যুদ্ধ কৰা ফ্ৰান্স আৰু জাৰ্মানীয়ে দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত প্ৰতিশোধৰ পথ এৰি সহযোগিতাৰ পথ বাছি ল’লে। তাৰ ফলতেই ধীৰে ধীৰে European Union-ৰ সৃষ্টি হ’ল। এসময়ত যুদ্ধৰ ক্ষেত্ৰ হোৱা ইউৰোপ আজিৰ বিশ্বৰ অন্যতম শান্তিপূৰ্ণ অঞ্চল বুলি ক’ব পাৰি। এইটো ইতিহাসৰ ইতিবাচক শিক্ষাৰ এক উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ।

ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনো ইতিহাসৰ সৃজনশীল শিক্ষাৰ দৃষ্টান্ত। মহাত্মা গান্ধীয়ে নৈতিক প্ৰতিবাদ আৰু অসহযোগৰ ধাৰণাক নতুন ৰূপ দি অহিংস আন্দোলনৰ পথ গঢ়ি তুলিছিল। ইয়াৰ প্ৰভাৱ পিছলৈ আমেৰিকাত Martin Luther King Jr. আৰু দক্ষিণ আফ্ৰিকাত Nelson Mandela-ৰ আন্দোলনতো দেখা যায়।

বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰতো ইতিহাসৰ শিক্ষা গভীৰ। Chernobyl আৰু Fukushima পাৰমাণৱিক দুৰ্ঘটনাৰ পিছত বহু দেশে পাৰমাণৱিক সুৰক্ষাৰ মানদণ্ড কঠোৰ কৰিলে। COVID-19 মহামাৰীৰ পিছত বিশ্বই জনস্বাস্থ্য, টীকাকৰণ, বৈজ্ঞানিক সহযোগিতা আৰু মহামাৰী-প্ৰস্তুতিৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। এইবোৰো ইতিহাসৰ পৰা লোৱা ইতিবাচক শিক্ষা।

ইতিহাসৰ শিক্ষা লোৱাৰ সঠিক পদ্ধতি ইতিহাসৰ পৰা শিক্ষা ল’বলৈ হ’লে তিনিটা কথা মনত ৰাখিব লাগে।

প্ৰথমতে, ইতিহাসৰ কেতিয়াও হুবহু পুনৰাবৃত্তি নহয়; কিন্তু কিছুমান ধৰণ, প্ৰৱণতা আৰু মানৱ আচৰণ পুনৰ দেখা দিব পাৰে।

দ্বিতীয়তে, ইতিহাসৰ শিক্ষা কোনো “ৰেচিপি” নহয়; ই বিচাৰ-বিশ্লেষণৰ এক পদ্ধতি।

তৃতীয়তে, ইতিহাসক একাধিক উৎস, একাধিক দৃষ্টিভংগী আৰু সমালোচনামূলক বুদ্ধিৰে পঢ়িব লাগে। অন্ধভাৱে অতীতৰ গৌৰৱ বা অতীতৰ ঘৃণাক আঁকোৱালি ল’লে ইতিহাসৰ পৰা শিক্ষা নহয়; নতুন সংঘাতৰ জন্মহে হয়।

ইতিহাসে আমাক নম্ৰ হ’বলৈ শিকায়। ই দেখুৱায় যে কোনো সভ্যতা, কোনো সাম্ৰাজ্য, কোনো মতবাদ চিৰস্থায়ী নহয়। শক্তিৰ অহংকাৰ পতনৰ কাৰণ হ’ব পাৰে, কিন্তু সহযোগিতা, সহিষ্ণুতা আৰু জ্ঞানৰ অনুসন্ধানেই সভ্যতাক আগুৱাই নিয়ে।

ইতিহাসৰ শিক্ষা মানে অতীতক পূজা কৰা নহয়; অতীতক সমালোচনামূলকভাৱে বুজি ভৱিষ্যৎ নিৰ্মাণ কৰা। ইতিহাসে কেতিয়াবা ভুল পথো দেখুৱাব পাৰে, যদি আমি তাক অন্ধবিশ্বাস, পক্ষপাত বা ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্যেৰে ব্যৱহাৰ কৰোঁ। কিন্তু যেতিয়া আমি ইতিহাসক যুক্তি, প্ৰমাণ আৰু মানৱিক মূল্যবোধৰ আলোকেৰে পঢ়োঁ, তেতিয়া ইতিহাস সভ্যতাৰ অন্যতম মহান শিক্ষক হৈ উঠে।

সেয়েহে ইতিহাসৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ শিক্ষা হৈছে—অতীতৰ ভুল পুনৰ নকৰা, অতীতৰ সাফল্যৰ পৰা অনুপ্ৰেৰণা লোৱা, আৰু প্ৰতিটো প্ৰজন্মই নিজস্ব সময়ৰ প্ৰশ্নৰ নতুন উত্তৰ বিচাৰি যোৱা। ইতিহাসে আমাক উত্তৰ দিয়াতকৈ অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ এটা ক্ষমতা দিয়ে—সঠিক প্ৰশ্ন সুধিবলৈ শিকায়। এই ক্ষমতাই মানৱ সভ্যতাক অগ্ৰগতিৰ পথত আগুৱাই নিয়ে।

আধুনিক ইতিহাসবিদ E. H. Carr ৰ উল্লেখ আমি ওপৰত কৰি আহিছোঁ। তেওঁৰ উপৰি R. G. Collingwood আৰু Yuval Noah Harari-ৰ ধাৰণাইও “ইতিহাসৰ শিক্ষা” বিষয়টোক নতুন গভীৰতা প্ৰদান কৰিছে। এই তিনিজন চিন্তাবিদেই একে কথাকে ভিন্ন ভাষাত কৈছে—ইতিহাস কোনো মৃত ঘটনাৰ সংগ্ৰহ নহয়; ই হৈছে মানৱ-চিন্তা, অভিজ্ঞতা আৰু আত্মসমালোচনাৰ এক জীৱন্ত প্ৰক্ৰিয়া।

H. Carr-এ তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ *What Is History?*ত কোৱা কথা- ইতিহাস হৈছে “অতীত আৰু বৰ্তমানৰ মাজত এক অন্তহীন সংলাপ” (“an unending dialogue between the past and the present”) আমি ওপৰত উল্লেখ কৰিছোঁ। ইয়াৰ গভীৰ তাৎপৰ্য হৈছে—ইতিহাসৰ শিক্ষা কেতিয়াও স্থিৰ নহয়। প্ৰতিটো প্ৰজন্মই নিজৰ অভিজ্ঞতা, জ্ঞান আৰু নতুন প্ৰশ্নৰ পোহৰত অতীতক পুনৰ পঢ়ে। সেইবাবে ইতিহাসৰ শিক্ষা মানে অতীতৰ ঘটনাৰ যান্ত্ৰিক পুনৰাবৃত্তি নহয়; বৰং বৰ্তমানৰ জটিল সমস্যাবোৰ বুজিবলৈ অতীতৰ সৈতে এক সমালোচনামূলক সংলাপ স্থাপন কৰা।

G. Collingwood-এ আৰু এখোজ আগবাঢ়ি কৈছিল যে ইতিহাসবিদৰ প্ৰধান কাম হৈছে কেৱল ঘটনাৰ বিৱৰণ দিয়া নহয়, বৰং অতীতৰ মানুহৰ চিন্তাক নিজৰ মনত পুনৰ সজীৱ কৰি তোলা (“re-enactment of past thought”)। অৰ্থাৎ, ইতিহাসৰ শিক্ষা লাভ কৰিবলৈ হ’লে কেৱল “কি ঘটিছিল” জানিলেই নহয়; “মানুহে কিয় তেনে সিদ্ধান্ত লৈছিল”, “সেই সময়ৰ বাস্তৱতা কি আছিল”—সেয়াও বুজিব লাগিব। এনে দৃষ্টিভংগীয়ে ইতিহাসক নৈতিক বিচাৰ, সহানুভূতি আৰু যুক্তিবাদী বিশ্লেষণৰ বিদ্যালয়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।

আধুনিক ইতিহাসবিদ Yuval Noah Harari-য়েও ইতিহাসৰ শিক্ষা সম্পৰ্কে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সতৰ্কবাণী দিছে। তেওঁৰ মতে, ইতিহাসে সঠিকভাৱে ভৱিষ্যত-বাণী কৰিব নোৱাৰে; কিন্তু ই আমাৰ চিন্তাৰ সীমাবদ্ধতা ভাঙি দিয়ে। Harari-ৰ ভাষাত, ইতিহাসৰ অধ্যয়নৰ উদ্দেশ্য ভবিষ্যদ্বাণী কৰা নহয়; বৰং এইটো বুজা যে “বৰ্তমানৰ ব্যৱস্থাই স্বাভাৱিক বা অনিবাৰ্য নহয়, আৰু বহু বিকল্প সম্ভাৱনা সদায় খোলা থাকে।” এই উপলব্ধিয়ে মানুহক মতাদৰ্শৰ অন্ধ অনুগামী নকৰি স্বাধীন আৰু সমালোচনামূলক চিন্তক হিচাপে গঢ়ি তোলে। যি সমাজে ইতিহাসক কেৱল গৌৰৱৰ কাহিনী বা পৰাজয়ৰ আখ্যান হিচাপে পঢ়ে, সেই সমাজে ইতিহাসৰ সৰ্ববৃহৎ শিক্ষাই হেৰুৱায়।

এই তিনিজন চিন্তাবিদৰ আলোচনাৰ পৰা এটা মৌলিক সত্য স্পষ্ট হয়—ইতিহাসৰ শিক্ষা কোনো নিৰ্দিষ্ট সিদ্ধান্তৰ তালিকা নহয়; ই হৈছে চিন্তা কৰাৰ এক পদ্ধতি। ইতিহাসৰ অধ্যয়নে আমাক অন্ধ বিশ্বাসৰ পৰা যুক্তিলৈ, সংকীৰ্ণ পৰিচয়ৰ পৰা মানৱতাৰ দিশলৈ আৰু প্ৰতিশোধৰ মানসিকতাৰ পৰা আত্মসমালোচনা আৰু সহাবস্থানৰ দিশলৈ আগুৱাই নিয়ে।

সেয়েহে, ইতিহাসৰ প্ৰকৃত শিক্ষা হৈছে অতীতৰ দাস হৈ থকা নহয়, বৰং অতীতক বুজি ভৱিষ্যৎ নিৰ্মাণ কৰা। যেতিয়া ইতিহাসক সমালোচনামূলক বুদ্ধি, বহুমত আৰু মানৱিক মূল্যবোধৰ সৈতে পঢ়া হয়, তেতিয়া ই সভ্যতাৰ অন্যতম শক্তিশালী পথপ্ৰদৰ্শক হৈ উঠে। কিন্তু যেতিয়া ইতিহাসক অন্ধ জাতীয়তাবাদ, ঘৃণা, ধৰ্মীয় উন্মাদনা বা ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থৰ সঁজুলি কৰা হয়, তেতিয়া সেই একেই ইতিহাস ধ্বংসৰ অস্ত্ৰত পৰিণত হয়।

ইতিহাসে আমাক কেতিয়াও পূৰ্ব-প্ৰস্তুত উত্তৰ নিদিয়ে; ইতিহাসে আমাক সঠিক প্ৰশ্ন সুধিবলৈ শিকায়। Carr-এ কয় যে অতীতৰ সৈতে সংলাপ অব্যাহত ৰাখিব লাগে; Collingwood-এ শিকায় যে অতীতৰ মানুহৰ মনোজগত বুজিব লাগে; Harari-এ শিকায় যে কোনো বৰ্তমানেই চূড়ান্ত নহয়। এই তিনিওটা শিক্ষা একেলগে গ্ৰহণ কৰিব পাৰিলেই ইতিহাস কেৱল অতীতৰ দলিল হৈ নাথাকে—ই মানৱ সভ্যতাৰ আত্মসচেতনতা, আত্মসমালোচনা আৰু সৃজনশীল ভৱিষ্যৎ নিৰ্মাণৰ পথ-নিৰ্দেশক হয়।

-হৰেকৃষ্ণ ডেকা