দেশৰ কিছু অংশ কিমান ভূমিকম্পৰ প্ৰৱণতা চিনাক্ত কৰিবলৈ এতিয়ালৈকে ব্যৱহাৰ কৰা ‘ভূমিকম্পীয় অঞ্চল’ৰ তালিকাখনত এইবাৰ এক বৃহৎ পৰিৱৰ্তন ঘটিছে। এতিয়ালৈকে দেশখনক জ’ন-২ৰ পৰা জ’ন-৫লৈকে চাৰিটা ভূমিকম্পীয় জ’নত বিভক্ত কৰা হৈছিল।
এইবাৰ মানচিত্ৰত নতুন জ’ন সংযোজন কৰা হৈছে – ‘জ’ন-৬’। এই ভূমিকম্পীয় (ছিছমিক)মানচিত্ৰ অনুসৰি সমগ্ৰ হিমালয়ৰ পৰ্বতমালাক ‘সৰ্বাধিক ভূমিকম্প প্ৰৱণ’ অঞ্চলত ৰখা হৈছে। ইয়াতেই শেষ নহয়, এই নতুন ভূমিকম্পীয় মানচিত্ৰ অনুসৰি ভাৰতৰ বিশাল ভূখণ্ডৰ ৬১% ‘ভূমিকম্প প্ৰৱণ’ বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে।
ভূতত্ত্ববিদসকলৰ মতে, ভূমিকম্পৰ প্ৰৱণতা আৰু সম্ভাৱনাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পূৰ্বতে সমগ্ৰ দেশখনক পাঁচটা ‘জ’ন’ বা অঞ্চলত ভাগ কৰা হৈছিল। ইয়াৰে জ’ন-১ক আটাইতকৈ নিৰাপদ আৰু জ’ন-৫ক আটাইতকৈ ‘বিপজ্জনক’ হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছিল। ৰাষ্ট্ৰীয় ভূমিকম্পবিজ্ঞান কেন্দ্ৰৰ তথ্য অনুসৰি জ’ন ১ৰ কথা এতিয়া পৃথকে উল্লেখ কৰা হোৱা নাই।
দক্ষিণ ভাৰতৰ কেইটামান অঞ্চল আগতে ইয়াৰ অধীনত পৰিছিল। ২ নং মণ্ডলত ডেকান মালভূমি অঞ্চল আৰু দেশৰ পূব উপকূলৰ কিছুমান অঞ্চল অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ৩ নং মণ্ডল হ’ল য’ত মধ্যমীয়া ভূমিকম্পৰ আশংকা থাকে। কলকাতাৰ বাহিৰেও চেন্নাই, মুম্বাই, পুনে, ভুৱনেশ্বৰ, জামছেদপুৰ, আহমেদাবাদ, লক্ষ্ণৌ আদি ডাঙৰ ডাঙৰ চহৰ এই অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত।
ভূতত্ত্ববিদসকলে ৪ নং জ’নক হাই ডেমেজ ৰিস্ক জ’ন বুলিও কয়। দেশৰ ৰাজধানী দিল্লীৰ উপৰিও এই অঞ্চলত জম্মু-কাশ্মীৰ, লাডাখ, হিমাচল প্ৰদেশ, উত্তৰাখণ্ড, ছিকিম আৰু গংগা সমভূমিৰ এক বৃহৎ অংশ অন্তৰ্ভুক্ত।
ৰাষ্ট্ৰীয় ভূমিকম্পবিজ্ঞান কেন্দ্ৰৰ মানচিত্ৰ অনুসৰি ৫ নং জ’ন ‘Highest Risk Zone’ৰ অন্তৰ্গত। সমগ্ৰ কাশ্মীৰ উপত্যকা, পশ্চিম আৰু গড়ৱাল হিমালয়, উত্তৰ বিহাৰ, উত্তৰ-পূব ভাৰত, আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ আৰু কচ্ছৰ ৰাণ অঞ্চল।
কেইবাবছৰ ধৰি দেশৰ ভূমিকম্প প্ৰৱণ অঞ্চলৰ বাবে এই মানচিত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ পিছত এইবাৰ ভূতত্ত্ববিদসকলে মানচিত্ৰখন সংশোধন কৰিছে। এইবাৰ ভূমিকম্পীয় মানচিত্ৰত ‘জ’ন-৬’ সংযোজন কৰা হৈছে। সমগ্ৰ হিমালয় এতিয়া এই জ’নৰ অধীনলৈ অনা হৈছে। কিয় এনে কৰা হ’ল? ভোপালৰ ভাৰতীয় বিজ্ঞান শিক্ষা আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান (আই আই এছ ই)ৰ গাঁথনিগত ভূতত্ত্বৰ অধ্যাপক জ্যোতিৰ্ময় মল্লিকে এই বিষয়ত উপযুক্ত ব্যাখ্যা আগবঢ়াইছে।
তেওঁ কয়, ‘যেতিয়া মানচিত্ৰখন বনোৱা হৈছিল, তেতিয়া আমাৰ হাতত আজিৰ তুলনাত বহু বেছি ভূমিকম্পীয় ষ্টেচন আছিল। গতিকে আমি অহৰহ অধিক তথ্য লাভ কৰি আছো। গতিকে এতিয়ালৈকে ব্যৱহৃত মানচিত্ৰখন সংশোধন কৰাৰ প্ৰয়োজন আছে।’
নতুন মানচিত্ৰ অনুসৰি দেশৰ ৬১ শতাংশ লোকক ভূমিকম্পৰ প্ৰৱণ বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে বুলি ভয়ংকৰ তথ্য সন্দৰ্ভত অধ্যাপক মল্লিকে কয়, ‘এই ঠাইবোৰ যে নতুনকৈ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে এনে নহয়। সেই ঠাইবোৰ ইতিমধ্যে এনেকুৱাই আছিল। আমি গম পোৱা নাছিলো। এইবাৰ আমি নতুন বিল্ডিং প্লেন, দলং নিৰ্মাণৰ সময়ত উপযুক্ত সাৱধানতা অৱলম্বন ইত্যাদি কাম সেই অনুসৰি কৰিব পাৰিম।’
কিয় হিমালয়ক সুকীয়া ভূমিকম্পীয় অঞ্চলৰ অধীনলৈ অনা হ’ল? এই বিষয়ত জ্যেষ্ঠ ভূতত্ত্ববিদ জ্ঞানৰঞ্জন কায়ালে কয়, ‘ভূতাত্ত্বিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা হিমালয়ক সম্পূৰ্ণ বেলেগ ‘প্ৰতিষ্ঠান’ বুলি ক’ব পাৰি। পৃথিৱীখন নিৰ্মাণ কৰা বুলি ধাৰণা কৰা টেকটনিক প্লেটৰ ভিতৰত ভাৰতীয় প্লেট আৰু ইউৰেছিয়ান প্লেটৰ সংঘৰ্ষৰ ফলত হিমালয়ৰ সৃষ্টি হৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও হিমালয়ৰ তলত তিনিটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ফল্ট লাইন আছে।’
ভূতত্ত্ববিদজনে কয় যে এই ফল্ট লাইনবোৰৰ ভিতৰত ‘Main Central Thrust’ আছে। ভাৰতীয় আৰু ইউৰেছিয়ান প্লেটৰ সংঘৰ্ষ হোৱা ঠাইত এই ফল্ট লাইন অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও ‘Main Frontal Thrust’ অৰ্থাৎ হিমালয়ৰ পাদদেশ আৰু গংগা সমভূমিৰ মাজৰ সীমা চিহ্নিত কৰা ফল্ট লাইন আৰু ‘Main Boundary Thrust’ অৰ্থাৎ হিমালয় আৰু শিৱলিকৰ মাজৰ সীমা চিহ্নিত কৰা ফল্ট লাইন আছে। এই তিনিওটা ফল্ট লাইনতে বিধ্বংসী ভূমিকম্পৰ সম্ভাৱনা আছে।
ভাৰতত এতিয়ালৈকে ব্যৱহৃত ভূমিকম্পীয় মানচিত্ৰসমূহে মধ্য হিমালয়ৰ তুলনামূলকভাৱে ‘শান্ত’ দীঘলীয়া ফল্ট লাইনসমূহৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখিব পৰা নাছিল। তদুপৰি হিমালয়ৰ গভীৰতম অংশত হোৱা কিন্তু হিমালয়ৰ বহু ওপৰেৰে গংগা সমভূমিত প্ৰভাৱ পেলাব পৰা ভূমিকম্পকো আওকাণ কৰা হৈছিল। এইবাৰ এই সমগ্ৰ অঞ্চলটো ‘বিপদজনক অঞ্চল’ত প্ৰৱেশ কৰিলে।
