বৰ্তমান সময়ত বিশ্বৰ অৰ্থনৈতিক মানচিত্ৰত ভাৰত এক চৰ্চিত নাম। জিডিপি (GDP) বা মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ ভিত্তিত যুক্তৰাজ্য (UK)ক অতিক্ৰমি ভাৰত এতিয়া বিশ্বৰ পঞ্চম বৃহত্তম অৰ্থনৈতিক শক্তি। ৫ ট্ৰিলিয়ন ডলাৰৰ অৰ্থনীতি হোৱাৰ লক্ষ্যৰে অগ্ৰসৰ হোৱা ভাৰতৰ এই উজ্বল ছবিখনত কিন্তু এটা ডাঙৰ ফাঁক ৰৈ গৈছে। সামগ্ৰিক অৰ্থনীতিৰ বৃহৎ অংক আৰু চমকপ্ৰদ সংখ্যাবোৰৰ আঁৰত দেশৰ আভ্যন্তৰীণ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ ত্ৰুটিৰ যি ছবিখন লুকাই আছে, তাক চৰকাৰী ঢাক-ধোলেৰে ঢাকি ৰাখিব খোজা হৈছে। প্ৰকৃত অৰ্থত, এক সন্তোষজনক বাহ্যিক অবয়ৱৰ বিপৰীতে ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ গভীৰত কেইবাটাও সংকট ঘনীভূত হৈ পৰিছে। এই মন্তব্য কেন্দ্ৰীয় স্তৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ৰাজ্যিক স্তৰলৈকে সমানেই প্ৰযোজ্য।
১/ জিডিপি বনাম জনমূৰি আয়: সংখ্যাৰ ভ্ৰম
বিশ্বৰ পঞ্চম বৃহত্তম অৰ্থনীতি হোৱাৰ গৌৰৱ তেতিয়াই ম্লান পৰে, যেতিয়া আমি জনমূৰি আয়ৰ (Per Capita Income) তালিকাখনলৈ লক্ষ্য কৰোঁ। ১৪০ কোটিতকৈও অধিক জনসংখ্যাৰ দেশ ভাৰত বৰ্তমান জনমূৰি আয়ৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বৰ প্ৰায় ১৪০ খনতকৈও অধিক দেশৰ পিছত অৱস্থান কৰিছে। অৰ্থাৎ, দেশৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনীতিৰ আকাৰ ডাঙৰ হ’লেও এজন সাধাৰণ নাগৰিকৰ গড় আয় এতিয়াও অতি নিম্ন পৰ্যায়ত আছে। কেৱল জিডিপিৰ বৃদ্ধিয়েই যে উন্নয়নৰ একমাত্ৰ মাপকাঠী হ’ব নোৱাৰে, ভাৰত তাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ উদাহৰণ।
২/ ক্ৰমবৰ্ধমান অৰ্থনৈতিক বৈষম্য :
ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ আটাইতকৈ উদ্বেগজনক দিশটো হ’ল সম্পত্তিৰ তীব্ৰ অসম বিতৰণ। শেহতীয়া বিভিন্ন গোলকীয় প্ৰতিবেদন অনুসৰি, দেশৰ শীৰ্ষ ১ শতাংশ ধনী লোকৰ হাতত দেশৰ মুঠ সম্পত্তিৰ এক বুজন অংশ কেন্দ্ৰীভূত হৈ পৰিছে। ক’ভিড-পৰৱৰ্তী সময়ছোৱাত ভাৰতৰ অৰ্থনীতিয়ে যি পুনৰুত্থান লাভ কৰিলে, তাক বিশেষজ্ঞসকলে ‘K-shaped recovery’ বুলি অভিহিত কৰিছে। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল— এচাম অতি ধনী লোকৰ ব্যৱসায় আৰু সম্পত্তি অভূতপূৰ্বভাৱে বৃদ্ধি পাইছে, আনহাতে মধ্যবিত্ত আৰু নিম্নবিত্ত সমাজখন ক্ৰমান্বয়ে অধিক দৰিদ্ৰতাৰ গ্ৰাসলৈ গতি কৰিছে। বিলাসী গাড়ী বা দামী ফ্লেটৰ বিক্ৰী বাঢ়িছে ঠিকেই, কিন্তু গ্ৰাম্য অঞ্চলত সাধাৰণ উপভোক্তাৰ সামগ্ৰীৰ চাহিদা হ্ৰাস পাইছে, যিয়ে তৃণমূল পৰ্যায়ৰ আৰ্থিক মন্দাৱস্থাকে সূচায়।
৩/ নিবনুৱা সমস্যা আৰু মানৱ সম্পদৰ অপচয়
এক সন্তোষজনক অৰ্থনৈতিক ছবিৰ অন্তৰালত থকা আটাইতকৈ ডাঙৰ ক’লা দাগটো হ’ল ভয়াবহ নিবনুৱা সমস্যা। ভাৰতক এক ‘Demographic Dividend’ বা যুৱ শক্তিৰ প্ৰাচুৰ্য থকা দেশ বুলি কোৱা হয়, কিন্তু বাস্তৱত এই যুৱ প্ৰজন্মৰ বাবে পৰ্যাপ্ত সংস্থাপনৰ অভাৱ ঘটিছে। শিক্ষিত যুৱক-যুৱতীৰ মাজত নিবনুৱাৰ হাৰ ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পাইছে। চৰকাৰী খণ্ডত নিযুক্তি সংকুচিত হৈছে আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডতো মানদণ্ডসম্পন্ন চাকৰিৰ সৃষ্টি হোৱা নাই। ফলত দেশৰ এক বৃহৎ মানৱ সম্পদ বৰ্তমান অপচয় হ’বলৈ ধৰিছে, যাৰ ফলত যুৱ প্ৰজন্মৰ মাজত হতাশা বৃদ্ধি পাইছে।
অসমৰ ছবিখন:
অসমৰ ঋণৰ স্থিতি: মেটমৰা বোজা আৰু ভয়াৱহ পৰিণাম:
ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ বৰ্তমানৰ অৰ্থনৈতিক সংকটৰ প্ৰতিচ্ছবি আমাৰ অসমতো স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত হৈছে। শেহতীয়া তথ্য আৰু অৰ্থনৈতিক বিশ্লেষণ অনুসৰি, অসম চৰকাৰৰ সামগ্ৰিক ঋণৰ পৰিমাণে এক বিপজ্জনক সীমা স্পৰ্শ কৰাৰ দিশে গতি কৰিছে। বিত্তীয় বৰ্ষ অনুসৰি ৰাজ্যখনৰ মুঠ দেনা (Outstanding Liabilities) প্ৰায় ১,৪২,০০০ কোটি টকাতকৈও অধিক হৈ পৰিছে। দেশৰ কন্ট্ৰ’লাৰ এণ্ড অডিটৰ জেনেৰেল (CAG) ৰ প্ৰতিবেদনতো উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰি দেখুৱাই দিয়া হৈছে যে যোৱা কেইটামান বছৰত অসমৰ ঋণৰ বোজা প্ৰায় দুগুণলৈ বৃদ্ধি পাইছে। বৰ্তমান ৰাজ্যখনৰ ঋণ আৰু মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ অনুপাত (Debt-to-GSDP Ratio) ২৫ ৰ পৰা ২৬ শতাংশৰ ভিতৰত আছে।
এই মেটমৰা ঋণৰ বোজাৰ সম্ভাৱ্য পৰিণামসমূহ অত্যন্ত ভয়াৱহ হ’ব পাৰে:
ৰাজহৰ সিংহভাগ সুত পৰিশোধত ব্যয়: ৰাজ্য চৰকাৰে সংগ্ৰহ কৰা নিজা ৰাজহ আৰু কেন্দ্ৰীয় অনুদানৰ এক বুজন অংশ কেৱল পুৰণি ঋণৰ সুত আৰু কিস্তি পৰিশোধ কৰোঁতেই শেষ হৈ যায়। ফলত ৰাজ্যৰ কোষাগাৰত নতুন আঁচনি বা উন্নয়নমূলক কামৰ বাবে ধনৰ নাটনি ঘটে।
মূলধনী আৰু উন্নয়নমূলক খণ্ডত ফাঁক: অৰ্থনীতি সুস্থ কৰিবলৈ হ’লে দীৰ্ঘম্যাদী সম্পদ যেনে— উদ্যোগ স্থাপন, নতুন চিকিৎসালয়, মানদণ্ডসম্পন্ন শিক্ষানুষ্ঠান আৰু কৃষি আন্তঃগাঁথনিত বিনিয়োগ (Capital Expenditure) কৰিব লাগে। কিন্তু ঋণৰ বোজাৰ বাবে চৰকাৰে এই উৎপাদনমুখী খণ্ডসমূহৰ বাজেট কৰ্তন কৰিবলৈ বাধ্য হয়, যিয়ে ভৱিষ্যতৰ প্ৰগতি থমকাই দিয়ে।
জনমূৰি ঋণৰ বৃদ্ধি: ৰাজ্যৰ প্ৰতি গৰাকী নতুন প্ৰজন্মৰ নাগৰিক জন্মলগ্নৰে পৰাই মূৰৰ ওপৰত এক বৃহৎ অংকৰ ঋণৰ বোজা লৈ ডাঙৰ হ’বলগীয়া স্থিতিৰ সৃষ্টি হৈছে, যি অৰ্থনৈতিক স্বাধীনতাৰ পৰিপন্থী।
৫/ হিতাধিকাৰীৰ ৰাজনীতি: সাময়িক সকাহ নে দীৰ্ঘম্যাদী ‘বুমেৰাং’?
বৰ্তমান সময়ত চৰকাৰী জনপ্ৰিয়তা ধৰি ৰখাৰ আটাইতকৈ সহজ উপায় হৈ পৰিছে ‘হিতাধিকাৰী আঁচনি’ বা প্ৰত্যক্ষ ধন হস্তান্তৰ (Direct Benefit Transfer)। অৰুণোদয়, নিজুত মইনা, জীৱন প্ৰেৰণা আদিকে ধৰি লাখ লাখ পৰিয়াল আৰু শিক্ষাৰ্থীক সামৰি লোৱা এই আঁচনিসমূহে সাময়িকভাৱে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিত কিছু ক্ৰয় ক্ষমতা বঢ়াইছে বা হ্ৰস্বম্যাদী সকাহ দিছে ঠিকেই, কিন্তু অৰ্থনীতিৰ নীতি-নিয়ম অনুসৰি এই ব্যৱস্থা এসময়ত গৈ চৰকাৰৰ বাবে এক ডাঙৰ ‘বুমেৰাং’ (Boomerang) হৈ পৰাটো নিশ্চিত। ইয়াৰ কাৰণসমূহ হ’ল:
অনুৎপাদনশীল ব্যয় (Non-Productive Expenditure): হিতাধিকাৰী আঁচনিত ব্যয় হোৱা হাজাৰ হাজাৰ কোটি টকাই কোনো নতুন সম্পদ বা স্থায়ী নিয়োগৰ সুযোগ সৃষ্টি নকৰে। ই কেৱল সাময়িক উপভোক্তা সৃষ্টি কৰে।
পৰনিৰ্ভৰশীলতা আৰু কৰ্ম সংস্কৃতিৰ অৱক্ষয়: দীৰ্ঘদিন ধৰি চৰকাৰী অনুদান বা বিনামূলীয়া ধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিলে সমাজত স্ব-নিয়োজন বা কষ্ট কৰি উপাৰ্জন কৰাৰ মানসিকতা হ্ৰাস পায়। ই স্থায়ী কৰ্ম সংস্কৃতিক ধ্বংস কৰে।
প্ৰত্যাহাৰৰ অসম্ভৱতা: এই ধৰণৰ লোকপ্ৰিয় আঁচনিসমূহ এবাৰ আৰম্ভ কৰাৰ পিছত কোনো চৰকাৰেই ভোট হেৰুওৱাৰ ভয়ত বন্ধ কৰিব নোৱাৰে। আনকি অৰ্থনৈতিক জৰুৰীকালীন অৱস্থা আহিলেও এই ব্যয় চৰকাৰে বহন কৰিবই লাগিব। ফলত এটা সময়ত এনে হ’ব যে চৰকাৰে দৰমহা, পেঞ্চন আৰু হিতাধিকাৰীৰ ধন দিবলৈকো পুনৰ নতুনকৈ ঋণ ল’বলগীয়া হ’ব— যিটো শ্ৰীলংকা বা অন্যান্য দেউলীয়া অৰ্থনীতিত এটা সময়ত দেখা গৈছিল।
চৰকাৰী কৌশল: আখ্যান নিৰ্মাণ আৰু বাস্তৱৰ লুকাভাকু
প্ৰশ্ন হয়, ইমানবোৰ ফাঁক আৰু ঋণৰ বোজা থকাৰ পিছতো কেনেকৈ এখন সন্তোষজনক ছবি বৰ্তি আছে? ইয়াৰ মূল কাৰণ হ’ল চৰকাৰৰ শক্তিশালী জনসংযোগ (PR) কৌশল আৰু ‘আখ্যান নিৰ্মাণ’ (Narrative Building)। ‘দ্ৰুততম বিকাশশীল ৰাজ্য’ বা ‘১০ লাখ কোটিৰ অৰ্থনীতিৰ লক্ষ্য’ৰ দৰে ডাঙৰ শ্লোগানেৰে সাধাৰণ জনতাৰ মনস্তত্ত্বক এনেদৰে প্ৰভাৱিত কৰা হৈছে যাতে তেওঁলোকে নিজৰ ব্যক্তিগত আৰ্থিক দুৰৱস্থা বা ৰাজ্যৰ ঋণৰ ভয়াৱহতা অনুভৱ কৰিব নোৱাৰে। মূলসুঁতিৰ সংবাদ মাধ্যমেও মূল অৰ্থনৈতিক ইছ্যুসমূহ এৰাই চলি কেৱল চৰকাৰী গ্লেমাৰ আৰু আঁচনিৰ হিতাধিকাৰীৰ সফলতাৰ খবৰবোৰকহে অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে। তদুপৰি হিন্দুধৰ্মৰ ধ্বজা উৰুৱাই কেৱল সাম্প্ৰদায়িক মনোবৃত্তিৰেই প্ৰৱণতা বঢ়াই তোলা নাই, অৰ্থনৈতিক সংকটৰ পৰিস্থিতিৰ পৰাও হিন্দু ভোটবেংকৰ জনতাৰ মন আঁতৰাই নিবলৈ narrative বা বাগধাৰাৰ সৃষ্টি কৰা হৈছে। এই একপক্ষীয় বাগধাৰাৰ শ্লোগান হ’ল, ‘হিন্দু খটৰে মে হ্যয়।’
সামৰণি
ভাৰত বা অসমত সম্পদ আৰু সম্ভাৱনা প্ৰচুৰ, এই কথা অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰি। কিন্তু অৰ্থনীতিৰ প্ৰকৃত বিকাশ তেতিয়াহে সম্ভৱ, যেতিয়া উন্নয়নৰ সুফল কেৱল সাময়িক অনুদানৰ ৰূপত নহয়, বৰঞ্চ স্থায়ী কৰ্মসংস্থাপন আৰু সুদৃঢ় আন্তঃগাঁথনিৰ জৰিয়তে সমাজৰ শেষৰজন মানুহৰ ওচৰলৈ যাব। চৰকাৰে বিজ্ঞাপন আৰু তথ্যৰ হেতালি খেলেৰে এই ফাঁকসমূহ যিমানেই ঢাকি ৰাখিবলৈ চেষ্টা নকৰক কিয়, ঋণৰ মেটমৰা বোজা আৰু অনুৎপাদনশীল ব্যয়ৰ নিদাৰুণ সত্যক চিৰকাল লুকুৱাই ৰখা অসম্ভৱ। যদিহে সময় থাকোতেই এই গাঠনিক ত্ৰুটিসমূহ আৰু লোকপ্ৰিয় হিতাধিকাৰীৰ ৰাজনীতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা নহয়, তেন্তে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মই ইয়াৰ এক ভয়াৱহ মূল্য ভৰিব লাগিব।
(বিঃদ্ৰঃ এই লেখাটো লেখকে দিয়াৰ ধৰণে হুবহু প্ৰকাশ কৰা হৈছে। নৰ্থ-ইষ্ট নাওৱে কোনো ধৰণৰ সম্পাদনা কৰা নাই। )
