কাজিৰঙাৰ সুৰক্ষা-বলয়

সম্প্ৰতি কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ সুৰক্ষা-বলয় এক কিলোমিটাৰৰ ভিতৰত সীমাবদ্ধ ৰখাৰ পৰিকল্পনাৰ বিষয়ে মুখ্যমন্ত্ৰীয়ে ৰাজহুৱাভাৱে ব্যক্ত কৰিছে। আমি ভাৱো যে ই ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানখনৰ বাবে এক বিপদজনক পৰিকল্পনা। কাজিৰঙাৰ চাৰিওফালে ১০ কিলোমিটাৰৰ সুৰক্ষা-বলয় প্ৰয়োজন।

কিয় প্ৰয়োজন? কাজিৰঙা কেৱল অসমৰ এখন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানেই নহয়। কাজিৰঙা ভাৰতৰ ভিতৰতে জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ এক অসাধাৰণ ভাণ্ডাৰ আৰু বিশ্বৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ অঞ্চল। কাজিৰঙা এশিঙীয়া গঁড়ৰ বৃহৎ সংখ্যাৰ বাবে বিশ্বজুৰি পৰিচিত কিন্তু এশিঙীয়া গড়েই নহয়, এই অঞ্চলত হাতী, বাঘ, ম’হ, হৰিণ, বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ চৰাই আৰু অসংখ্য উদ্ভিদ-প্ৰাণীৰ সহাৱস্থান ঘটিছে। কাজিৰঙাৰ মূল্য সেয়েহে কেৱল পৰ্যটনৰ ৰাজহেৰে জুখিব নোৱাৰি। এই পৰিপ্ৰেক্ষিতত কাজিৰঙাৰ চাৰিওফালে থকা ১০ কিলোমিটাৰৰ পৰিৱেশ-সংবেদনশীল বলয়ৰ (Eco-Sensitive Zone) পৰিসৰ ১ কিলোমিটাৰলৈ সংকুচিত কৰাৰ প্ৰস্তাৱ গভীৰভাৱে পুনৰ বিবেচনা কৰা প্ৰয়োজন।

প্ৰথমতে এটা আইনী দিশ মনত ৰখা উচিত কাজিৰঙাৰ ক্ষেত্ৰত এতিয়াও চূড়ান্ত সংবেদনশীল বলয়ৰ অধিসূচনা কাৰ্যকৰী হোৱা নাই। সেই কাৰণেই উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ নিৰ্দেশ আৰু কেন্দ্ৰীয় পৰিৱেশ মন্ত্ৰালয়ৰ নিয়ম অনুসৰি ১০ কিলোমিটাৰৰ স্বাভাৱিক সুৰক্ষা-বলয় প্ৰযোজ্য হৈ আছে। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ২০২৪ চনৰ ব্যাখ্যাতো কোৱা হৈছে যে কোনো ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান বা অভয়াৰণ্যৰ সংবেদনশীল বলয় অধিসূচিত নোহোৱা বা খচৰা অৱস্থাত থকা সময়ত ১০ কিলোমিটাৰৰ এই স্বাভাৱিক বলয়ৰ ভিতৰত পৰিৱেশগত পৰীক্ষা আৰু প্ৰয়োজনীয় বন্যপ্ৰাণীৰ অনুমোদন ব্যৱস্থা প্ৰযোজ্য হয়।

সেয়ে ১০ কিলোমিটাৰৰ পৰা ১ কিলোমিটাৰলৈ কমোৱাৰ অৰ্থ কেৱল মানচিত্ৰত অঁকা ৰেখা সলনি কৰা নহয়। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ব কাজিৰঙাৰ মূল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু তাৰ বাহিৰৰ মানুহৰ বসতি, কৃষিভূমি, বনাঞ্চল, জলাভূমি, পাহাৰীয়া অঞ্চল তথা বন্যপ্ৰাণী অহা-যোৱা কৰা পথবোৰৰ (Wildlife Corridors) মাজৰ পৰিৱেশগত সুৰক্ষা বহুখিনি সংকুচিত কৰা। এই প্ৰসঙ্গতে কিছু কথা আমি ইয়াত ডাঙি ধৰিব খুজিছোঁ।

১. কাজিৰঙা এটা বিচ্ছিন্ন দ্বীপ যেন অঞ্চল নহয়

কাজিৰঙাৰ বন্যপ্ৰাণী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ সীমাৰ ভিতৰতে কেৱল আবদ্ধ হৈ নাথাকে। বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত ই এটা মৌলিক সত্য।

হাতীয়ে অৰণ্যৰ সীমা মানি নচলে। বাঘে চৰকাৰী মানচিত্ৰ মানি নচলে। গঁড়েও মানুহে তৈয়াৰ কৰা প্ৰশাসনিক সীমা মানি নচলে। বিশেষকৈ বানপানীৰ সময়ত কাজিৰঙাৰ বহু বন্যপ্ৰাণীয়ে ওখ ভূমি বিচাৰি সংৰক্ষিত এলেকাৰ বাহিৰলৈ ওলাই যায়।

কাজিৰঙাৰ সৈতে কাৰ্বি আংলং পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ পৰিৱেশগত যোগাযোগ এই কাৰণেই অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। কাজিৰঙাৰ দক্ষিণ সীমাৰ পাহাৰবোৰ বহু প্ৰাণীৰ বাবে বানপানীৰ সময়ত আশ্ৰয়স্থল আৰু চলাচলৰ পথ। এই সমগ্ৰ প্ৰাকৃতিক ভূখণ্ডটোক কেৱল ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ সীমাৰ ভিতৰৰ হিচাবে সীমাবদ্ধ কৰি চালে সংৰক্ষণৰ মূল বাস্তৱতাকে আওকাণ কৰা হ’ব।

২০২৪-২৫ চনত কাজিৰঙাৰ কাষৰীয়া এলেকাত বিলাসী পৰ্যটন উদ্যোগ সংক্ৰান্তীয় বিতৰ্কৰ সময়তো বন্যপ্ৰাণী বিভাগৰ তথ্যত দেখা গৈছিল যে একোটা প্ৰস্তাৱিত স্থান মূল উদ্যানৰ সীমাৰ পৰা ৭ কিলোমিটাৰতকৈ অধিক দূৰত থাকিলেও প্ৰস্তাৱিত সুৰক্ষা-বলয়ৰ ভিতৰত পৰিছিল; আনহাতে হালধিবাৰী বন্যপ্ৰাণী পাৰাপাৰ পথৰ দূৰত্ব আছিল প্ৰায় ১.১৭ কিলোমিটাৰ।

এই উদাহৰণটোৱেই দেখুৱাই দেয় যে ১ কিলোমিটাৰৰ সীমা-বলয় আৰু এটা সম্পূৰ্ণ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ পদ্ধতি কেতিয়াও একে বস্তু নহয়।

২. এক কিলোমিটাৰ যথেষ্ট বুলি কোৱাৰ বৈজ্ঞানিক ভিত্তি কি?

এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন হ’ল— কিয় ঠিক ১ কিলোমিটাৰ? যদি চৰকাৰে ১০ কিলোমিটাৰৰ পৰিৱৰ্তে ১ কিলোমিটাৰ অঞ্চল প্ৰস্তাৱ কৰে, তেন্তে তাৰ বৈজ্ঞানিক তথা পৰিৱেশগত ভিত্তি ৰাজহুৱা কৰা উচিত। কোনবোৰ বন্যপ্ৰাণীৰ পাৰাপাৰৰ পথ বাদ পৰিব? উদাহৰণ স্বৰূপে, কোনবোৰ হাতীৰ যাতায়াতৰ পথ বাদ পৰিব? বানপানীৰ সময়ত বন্যপ্ৰাণীৰ আশ্ৰয়স্থল হিচাপে ব্যৱহৃত অঞ্চলবোৰৰ কি হ’ব? মানুহ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ সংঘাতৰ সম্ভাৱনা কিমান বৃদ্ধি পাব? কোনবোৰ বনাঞ্চল, জলাভূমি আৰু পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ পৰিৱেশগত সংযোগ ভাঙি যাব?

এই প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ নোহোৱাকৈ কেৱল “১ কিলোমিটাৰেই যথেষ্ট” বুলি কোৱাটো বিজ্ঞানসন্মত সিদ্ধান্ত হ’ব নোৱাৰে।

আচলতে উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ২০২২ চনৰ ‘গোদাৱৰ্মন’ গোচৰৰ ৰায়ত ১ কিলোমিটাৰক নূন্যতম বলয় হিচাপেহে উল্লেখ কৰা হৈছিল; আৰু য’ত ইতিমধ্যে অধিক বিস্তৃত বলয় প্ৰস্তাৱিত হৈ আছে, তাত সেই বহল সুৰক্ষা বজাই ৰখাৰ কথাও কোৱা হৈছিল। অৰ্থাৎ “উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ১ কিলোমিটাৰ কৈছে, গতিকে ১ কিলোমিটাৰেই যথেষ্ট” এই যুক্তি সম্পূৰ্ণ নহয়। ১ কিলোমিটাৰ হ’ল নূন্যতম সীমা; ই সকলো প্ৰাকৃতিক ভূখণ্ডৰ বাবে পৰ্যাপ্ত বুলি ন্যায়ালয়ে কোৱা নাই।

৩. সুৰক্ষিত বলয় মানেই উন্নয়ন সম্পূৰ্ণ বন্ধ কৰা নহয়

১০ কিলোমিটাৰ সুৰক্ষিত বলয়ৰ বিৰোধিতাত সাধাৰণতে এটা যুক্তি শুনা যায় ইয়াৰ ফলত উন্নয়ন বন্ধ হৈ যাব, মানুহে ঘৰ সাজিব নোৱাৰিব, পৰ্যটন বাধাগ্ৰস্ত হ’ব। এই যুক্তিটো অতিসৰলীকৃত।

পৰিৱেশ-সংবেদনশীল বলয় মানে সকলো মানৱ কাৰ্যকলাপ নিষিদ্ধ কৰা নহয়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে অতি ক্ষতিকাৰক উদ্যোগ বা নিৰ্মাণ নিষিদ্ধ কৰা আৰু আন সংবেদনশীল কাৰ্যকলাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা। কেন্দ্ৰীয় নীতিতো এনে বলয়ত নিয়ন্ত্ৰিত উন্নয়নৰ ব্যৱস্থা আছে। সেয়েহে প্ৰকৃত বিতৰ্কটো “সংৰক্ষণ বনাম উন্নয়ন” নহয়।

প্ৰকৃত প্ৰশ্নটো হ’ল কেনেকুৱা উন্নয়ন? ক’ত উন্নয়ন? কিমান উন্নয়ন? আৰু তাৰ প্ৰাকৃতিক মূল্য কোনে বহন কৰিব?

৪. কাজিৰঙাৰ বাবে ১০ কিলোমিটাৰ এটা অবিবেচনাৰে দিয়া নিষেধাজ্ঞা নহয়

এটা উন্নত পৰিকল্পনাৰ উদ্দেশ্য সকলো ঠাইত একে নিয়ম জাপি দিয়া নহয়। অঞ্চলভেদে পৰিৱেশগত সংবেদনশীলতা বেলেগ হ’ব পাৰে। সেয়েহে চৰকাৰে যদি ১০ কিলোমিটাৰৰ ভিতৰত কিছুমান অঞ্চলত উন্নয়নৰ সমস্যা আছে বুলি ভাবিছে, তেন্তে বৈজ্ঞানিক শ্ৰেণীবিভাজন (Scientific zoning) কৰিব পাৰে।

উদাহৰণস্বৰূপে ১, বন্যপ্ৰাণী পাৰাপাৰৰ পথত কঠোৰতম সুৰক্ষা; ২, হাতীৰ চলাচলৰ পথত বিশেষ নিয়ম; ৩, বানপানীৰ আশ্ৰয়স্থলত নিৰ্মাণ কাৰ্য নিষিদ্ধকৰণ; ৪, বনাঞ্চল আৰু জলাভূমিত অধিক সুৰক্ষা; ৫, ইতিমধ্যে ঘন বসতি থকা অঞ্চলত পৃথক নিয়ম; ৬, স্থানীয় মানুহৰ পৰম্পৰাগত জীৱিকা আৰু প্ৰয়োজনৰ বাবে বিশেষ সুবিধা; আৰু ৭, সংবেদনশীলতা কম থকা অঞ্চলত কঠোৰ পৰিৱেশগত পৰীক্ষাৰ অধীনত সীমিত উন্নয়ন। এইটোৱেই অধিক যুক্তিসংগত পথ। ১০ কিলোমিটাৰ মানেই সমগ্ৰ অঞ্চলজুৰি একে ধৰণৰ নিষেধাজ্ঞা এই ধাৰণাটো ভুল।

৫. কাজিৰঙাৰ অৰ্থনীতি কেৱল হোটেল নিৰ্মাণ নহয়

কাজিৰঙাৰ সংৰক্ষণৰ বিৰোধিতা কৰি উন্নয়নৰ যুক্তি দিয়া লোকসকলে প্ৰায়ে পৰ্যটন উদ্যোগৰ কথা কয়। কিন্তু কাজিৰঙাৰ পৰ্যটনৰ মূল সম্পদটোৱেই হ’ল কাজিৰঙাৰ প্ৰাকৃতিক অস্তিত্ব। গঁড় নাথাকিলে কাজিৰঙাৰ বন্যপ্ৰাণী পৰ্যটন কিয় থাকিব? হাতীৰ চলাচলৰ পথ ধ্বংস হ’লে প্ৰকৃতি প্ৰেমীৰ অভিজ্ঞতা কিমান দিন থাকিব। জলাভূমি, ঘাঁহনি আৰু অৰণ্যৰ বৈচিত্ৰ্য ভাঙি পেলালে কাজিৰঙা কেৱল এটা নাম হৈহে ৰ’ব।

সেয়েহে সংৰক্ষণ আৰু অৰ্থনীতি পৰস্পৰৰ শত্ৰু নহয়; বৰং সংৰক্ষণেই পৰ্যটন অৰ্থনীতিৰ মূল ভেটি। কেৱল অতিৰিক্ত অট্টালিকা, বিলাসী হোটেল আৰু নিৰ্মাণ বৃদ্ধি কৰাই বহনক্ষম পৰ্যটন নহয়। কাজিৰঙাক ৰক্ষা কৰি যি পৰ্যটন গঢ়ি তোলা যায়, সেয়াহে দীৰ্ঘস্থায়ী।

৬. মানুহৰ অধিকাৰ আৰু সংৰক্ষণ দুয়োটাকে একেলগে চাব লাগিব

এই বিতৰ্কৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হ’ল কাজিৰঙাৰ কাষত বাস কৰা স্থানীয় ৰাইজ। সংৰক্ষণৰ নামত স্থানীয় মানুহৰ জীৱিকা, কৃষি, বসতি বা পৰম্পৰাগত অধিকাৰ অযথা বাধাগ্ৰস্ত কৰা উচিত নহয়। কিন্তু তাৰ সমাধান সংৰক্ষিত বলয় সৰু কৰি পৰিৱেশৰ বিপদ বৃদ্ধি কৰা নহয়; ইয়াৰ সমাধান হ’ল জনকেন্দ্ৰিক সংৰক্ষণ। স্থানীয় ৰাইজক পৰ্যটন অৰ্থনীতিৰ অংশীদাৰ কৰিব লাগিব। গৃহ-স্থলী পৰ্যটন (Homestay), থলুৱা পথপ্ৰদৰ্শক, হস্তশিল্প, স্থানীয় খাদ্য আৰু সংৰক্ষণ-ভিত্তিক নিয়োজনৰ জৰিয়তে সংৰক্ষণৰ লাভ স্থানীয় সমাজলৈ যাব লাগে। তেতিয়া বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ মানুহৰ ওপৰত জাপি দিয়া কোনো নিষেধাজ্ঞা হৈ নাথাকে, বৰং ই মানুহৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থৰ সৈতেও জড়িত হৈ পৰিব।

৭. কাজিৰঙাৰ বাবে সমগ্ৰ প্ৰাকৃতিক ভূখণ্ড সামৰি পৰিকল্পনা প্ৰয়োজন

এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা হ’ল— কাজিৰঙাক সুকীয়াকৈ চাব নোৱাৰি। অসম চৰকাৰে ইতিমধ্যে কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু বাঘ্ৰ প্ৰকল্পৰ সৈতে বুঢ়াচাপৰি, লাওখোৱা, নামবৰ-দৈগ্ৰুং, নামবৰ, গৰমপানী, পূব কাৰ্বি আংলং আদিকে ধৰি কেইবাটাও সংৰক্ষিত বনাঞ্চল সামৰি এক সংহত পৰিৱেশ-সংবেদনশীল বলয়ৰ প্ৰস্তাৱ কেন্দ্ৰলৈ পঠিয়াইছিল। এই পদক্ষেপ মূলতঃ সঠিক দিশতেই আছিল। কিন্তু যদি তাৰ পিছতো কাজিৰঙাৰ প্ৰাকৃতিক বাস্তৱতা উপেক্ষা কৰি মূল সীমাৰ বাহিৰত মাত্ৰ ১ কিলোমিটাৰ বলয় ৰাখি বাকী অঞ্চলত ব্যৱসায়িক নিৰ্মাণৰ দুৱাৰ খুলি দিয়া হয়, তেন্তে সমগ্ৰ সংহত পৰিকল্পনাটোৱেই দুৰ্বল হৈ পৰিব।

৮. বানপানী আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ যুগত সুৰক্ষা-বলয় অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ

কাজিৰঙাৰ পৰিৱেশ সংৰচনাৰ এটা কেন্দ্ৰীয় উপাদান হ’ল বানপানী। বানপানী কাজিৰঙাৰ বাবে কেৱল বিপদ নহয়; ই ঘাঁহনি আৰু জলাভূমিৰ স্বাভাৱিক পৰিৱেশ চক্ৰৰ অংশ। কিন্তু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত বানৰ প্ৰকৃতি আৰু বৰষুণৰ পৰিমাণ সলনি হৈছে। এনে সময়ত সংৰক্ষিত এলেকাৰ বাহিৰৰ প্ৰাকৃতিক আশ্ৰয়স্থল আৰু চলাচলৰ পথবোৰৰ গুৰুত্ব কমাৰ পৰিৱৰ্তে বাঢ়িছেহে। যদি উদ্যানৰ সীমাৰ কাষত পকী নিৰ্মাণকাৰ্য বৃদ্ধি পায়, তেন্তে বানপানীৰ সময়ত বন্যপ্ৰাণীৰ পলায়নৰ বিকল্প পথ বন্ধ হৈ পৰিব, যাৰ ফলত মানুহ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ সংঘাত ভয়াবহভাৱে বৃদ্ধি পাব। উন্নয়নৰ সিদ্ধান্তত সাৱধানতা অৱলম্বন কৰা উচিত।

কাজিৰঙাৰ দৰে বিশ্বমানৰ সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ ক্ষেত্ৰত সিদ্ধান্তৰ মূল নীতি হ’ব লাগে “প্ৰথমে পৰিৱেশৰ ক্ষতি ৰোধ, তাৰ পিছত উন্নয়ন।” যদি এটা অঞ্চলৰ পৰিৱেশগত গুৰুত্ব সম্পূৰ্ণ নিশ্চিত নহয়, কিন্তু তাত উন্নয়নৰ ফলত অপূৰণীয় ক্ষতি হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে, আৰু সেয়ে অধিক বৈজ্ঞানিক সমীক্ষা নোহোৱালৈকে সাৱধানতা অৱলম্বন কৰাটোৱেই যুক্তিসংগত। কাৰণ এখন হোটেল পিছত অন্য ঠাইতো নিৰ্মাণ কৰিব পাৰি, এটা পথৰ নক্সা সলনি কৰিব পাৰি, বা এটা ব্যৱসায়িক প্ৰকল্প বাতিল কৰিব পাৰি; কিন্তু এটা বন্যপ্ৰাণীৰ চলাচলৰ পথ এবাৰ পকী নিৰ্মাণেৰে বন্ধ হৈ গ’লে তাক আগৰ অৱস্থালৈ ঘূৰাই অনাটো অসম্ভৱ। উন্নয়নৰ বহু বিকল্প আছে, কিন্তু প্ৰকৃতিৰ কোনো বিকল্প নাই।

চৰকাৰৰ ওচৰত বিকল্প পথ আছে। ১০ কিলোমিটাৰৰ বলয় বজাই ৰাখিলেই উন্নয়ন বন্ধ কৰিব লাগিব এয়া সত্য নহয়। চৰকাৰে নিম্নলিখিত ব্যৱস্থাসমূহ গ্ৰহণ কৰিব পাৰে:

• বৈজ্ঞানিক ভিত্তিত অঞ্চল শ্ৰেণীবিভাজন
• বন্যপ্ৰাণী পাৰাপাৰৰ পথত নিৰ্মাণ সম্পূৰ্ণ নিষিদ্ধকৰণ
• বিদ্যমান বসতিস্থলৰ বাবে সুকীয়া নিয়ম
• স্থানীয় মানুহৰ জীৱিকা সুৰক্ষা
• বহনক্ষম পৰ্যটনৰ মাষ্টাৰ প্লেন আৰু ধাৰণ ক্ষমতাৰ মূল্যাংকন
• শব্দ, পোহৰ আৰু যানবাহন নিয়ন্ত্ৰণ
• পৰিৱেশ-অনুকূল পথ নিৰ্মাণ আৰু আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা
• স্বতন্ত্ৰ পৰিৱেশ নিৰীক্ষণ গোট গঠন

এইবোৰৰ জৰিয়তে সংৰক্ষণ আৰু উন্নয়নৰ মাজত এক বাস্তৱসম্মত সমন্বয় ঘটাব পৰা যায়।

শেষ কথা: কাজিৰঙাৰ ক্ষেত্ৰত মূল প্ৰশ্নটো ১০ কিলোমিটাৰ নে ১ কিলোমিটা কেৱল এইটোৱেই নহয়। মূল প্ৰশ্নটো হ’ল আমি কাজিৰঙাক কোনো সীমাৰ ভিতৰত আবদ্ধ এটা পৰ্যটন কেন্দ্ৰ হিচাপে চাব খোজোঁ, নে এটা জীৱন্ত, সংহত প্ৰাকৃতিক ভূখণ্ড হিচাপে চাব খোজোঁ? যদি প্ৰথমটো হয়, তেন্তে ১ কিলোমিটাৰো এদিন বেছি যেন লাগিব পাৰে। আৰু যদি দ্বিতীয়টো হয়, তেন্তে দহ কিলোমিটাৰো কেতিয়াবা কম হ’ব পাৰে।

সেয়েহে কাজিৰঙাৰ ভৱিষ্যৎ নিৰ্ধাৰণ ভূমিৰ চাহিদা, হোটেল গোট বা স্বল্পম্যাদী ৰাজহৰ ভিত্তিত হ’ব নোৱাৰে; ই হ’ব লাগিব বন্যপ্ৰাণীৰ যাতায়াতৰ তথ্য, বান পৰিৱেশ বিজ্ঞান আৰু স্বতন্ত্ৰ বৈজ্ঞানিক সমীক্ষাৰ ভিত্তিত। কাজিৰঙা কোনো চৰকাৰৰ ব্যক্তিগত সম্পত্তি নহয়; ই এটা প্ৰজন্মৰ পৰা আন এটা প্ৰজন্মলৈ আমি লাভ কৰা প্ৰাকৃতিক সম্পদ। কাজিৰঙাক সুৰক্ষা দিয়াটো উন্নয়নৰ বিৰোধিতা নহয়, বৰং ই দীৰ্ঘম্যাদী উন্নয়নৰ আটাইতকৈ দূৰদৰ্শী বিনিয়োগ।