হিন্দু ধৰ্ম আৰু হিন্দুত্ব (বহুত্ববাদী ধৰ্মীয় দৰ্শন, আৰু বৰ্জনৰ ৰাজনীতি)

আজিৰ ভাৰতত ‘হিন্দু ধৰ্ম’ আৰু ‘হিন্দুত্ব’-এই দুয়োটা শব্দ প্ৰায়ে একেটা অৰ্থতে ব্যৱহাৰ কৰা দেখা যায়। কিন্তু এই দুয়োটা ধাৰণাক এক বুলি ভবাটো কেৱল এটা শব্দগত ভুল নহয়; ই ভাৰতীয় সভ্যতাৰ সুদীৰ্ঘ কালৰ বহুমাত্ৰিক চৰিত্ৰটোক ধূসৰ কৰি পেলায়। হিন্দু ধৰ্ম হৈছে হাজাৰ হাজাৰ বছৰ ধৰি বিকাশ লাভ কৰা এক বহুমুখী, সমাহাৰমুখী আৰু বিচিত্ৰ আধ্যাত্মিক ধাৰা। আনহাতে, হিন্দুত্ব হৈছে বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে গঢ় লৈ উঠা এক আধুনিক ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শ। হিন্দু ধৰ্মৰ অসীম উদাৰতা আৰু বিচিত্ৰতাক বুজিবলৈ এই দুয়োৰে মাজৰ মৌলিক প্ৰভেদ বুজা অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।

১. হিন্দু ধৰ্ম কোনো এক একক ধৰ্মীয় মতবাদ নহয়

হিন্দু ধৰ্ম কোনো এজন নিৰ্দিষ্ট prophet (প্ৰবক্তা)ৰ দ্বাৰা সংস্থাপিত, একক কোনো পবিত্ৰ গ্ৰন্থৰ দ্বাৰা পৰিচালিত, বা এটা নিৰ্দিষ্ট ধৰ্মীয় বিধিৰে আৱদ্ধ ব্যৱস্থা নহয়। ইয়াক কোনো এটা একমাত্ৰিক ঈশ্বৰবাদী ধাৰণাত সীমাবদ্ধ কৰিব নোৱাৰি। অধ্যাপক এমেৰিটাস জুলিয়াছ লিপনাৰ (Julius J. Lipner) আৰু গাভিন ফ্লাড (Gavin Flood)ৰ দৰে বিদ্বানসকলে দোহাৰিছে যে হিন্দু ধৰ্ম কোনো সংকীৰ্ণ ধৰ্মীয় গণ্ডীত আবদ্ধ নহয়; ই হ’ল ধৰ্মীয়, দৰ্শনভিত্তিক, আচাৰগত আৰু সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ এক বিশাল তথা বিৱৰ্তনশীল পৰিয়াল।

হিন্দু ধৰ্মৰ অভ্যন্তৰত যি দাৰ্শনিক বৈচিত্ৰ্য দেখা যায়, সেয়া পৃথিৱীৰ অন্য কোনো ধৰ্মতে বিৰল। উদাহৰণস্বৰূপে, বৈষ্ণৱ পৰম্পৰাৰ ভিতৰতে জীৱ আৰু ঈশ্বৰৰ সম্পৰ্কক লৈ মাধৱাচাৰ্যৰ ‘দ্বৈতবাদ’, শঙ্কৰাচাৰ্যৰ ‘অদ্বৈত বেদান্ত’ আৰু ৰামানুজাচাৰ্যৰ ‘বিশিষ্টাদ্বৈতবাদ’ৰ মাজত গভীৰ মতপাৰ্থক্য আছে। এজন অদ্বৈতবাদীৰ বাবে ঈশ্বৰ আৰু আত্মাৰ মাজত কোনো প্ৰভেদ নাই; আনহাতে দ্বৈতবাদীৰ বাবে ঈশ্বৰ আৰু জীৱ চিৰকাললৈ পৃথক। একেদৰে শৈৱ, শাক্ত, স্মাৰ্ত আৰু তন্ত্ৰ সাহিত্যৰ মাজতো আধ্যাত্মিকতাৰ সুকীয়া সুকীয়া ব্যাখ্যা পোৱা যায়।

শাক্ত পৰম্পৰাই এই বিচিত্ৰতাক আৰু বেছি স্পষ্ট কৰি তোলে। ইয়াত মা কালী, দুৰ্গা, ত্ৰিপুৰাসুন্দৰী আদি দেৱীক সৃষ্টিৰ মূল শক্তি হিচাপে আৰাধনা কৰা হয়। একে গৰাকী দেৱীৰে ৰূপ এফালে মৰমিয়াল আৰু কৰুণাময়ী, আনফালে আকৌ সংহাৰী আৰু ভীতিপ্ৰদ। ভাৰতীয় ধাৰ্মিক মানসত এনে পৰস্পৰবিৰোধী ধাৰণাসমূহক কেতিয়াও সংঘাত হিচাপে চোৱা হোৱা নাই, বৰঞ্চ একেটা পৰম সত্যৰে বিভিন্ন প্ৰকাশ বুলি গ্ৰহণ কৰা হৈছে। এই বিৰোধহীন সহাৱস্থানেই হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰধান শক্তি।

২. ভাৰতীয় চিন্তা-চেতনাত তৰ্ক আৰু নাস্তিকতাইও স্থান পাইছে

নোবেল বঁটা বিজয়ী অৰ্থনীতিবিদ আৰু চিন্তাবিদ অমৰ্ত্য সেনে তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ ‘The Argumentative Indian’ত দোহাৰিছে যে হিন্দু ধৰ্মৰ অন্তৰ্গত বৈচিত্ৰ্য কেৱল আন ধৰ্মৰ প্ৰতি দেখুওৱা সহনশীলতাই নহয়—এই বৈচিত্ৰ্য হিন্দু ধৰ্মৰ অভ্যন্তৰতে বিদ্যমান আৰু প্ৰাতিষ্ঠানিকভাৱে স্থানপ্ৰাপ্ত।

ভাৰতীয় দাৰ্শনিক ইতিহাসত কেৱল আস্তিক ধাৰণাই স্থান পোৱা নাছিল। বৈদিক কৰ্মকাণ্ড আৰু ঈশ্বৰৰ অস্তিত্বক পোনপটীয়াকৈ প্ৰত্যাহ্বান জনোৱা ‘নাস্তিক’ দৰ্শনসমূহো—যেনে চাৰ্বাক বা লোকায়ত দৰ্শন, বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্ম—ভাৰতীয় দাৰ্শনিক তৰ্ক-বিতৰ্কৰ মূলধাৰাত সক্ৰিয় আছিল। আনকি সাংখ্য দৰ্শনৰ দৰে প্ৰাচীন ধাৰাতো ঈশ্বৰৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰয়োজনক স্বীকাৰ কৰা হোৱা নাছিল। অমৰ্ত্য সেনৰ মতে, ভাৰতীয় প্ৰজ্ঞাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বৈশিষ্ট্য হ’ল বিসংগতি বা মতভেদক দমন কৰাৰ পৰিৱৰ্তে তাক সহনশীলতাৰে আৰু যুক্তিবাদী তৰ্কৰ যোগেদি স্থান দিয়া।

উল্লেখ্য যে প্ৰাক-আধুনিক ভাৰতীয় পৰম্পৰাই ‘সত্য এক, কিন্তু তাক পোৱাৰ পথ বহুতো’ (একং সৎ বিপ্ৰা বহুধা বদন্তি)—এই বাণী কেৱল মুখেৰে কোৱা নাছিল, ব্যৱহাৰতো প্ৰয়োগ কৰিছিল।

৩. ইতিহাসৰ জটিলতা: সহাৱস্থান আৰু সংঘাত

অৱশ্যে, প্ৰাক-আধুনিক ভাৰতবৰ্ষক কোনো অপাৰ প্ৰশান্তিৰ স্বৰ্গৰাজ্য বুলি ভাবিলে ইতিহাসক অতি-ৰোমান্টিক কৰা হ’ব। ইতিহাসবিদ ৰমিলা থাপাৰ (Romila Thapar) আৰু ডি. এন. ঝা (D. N. Jha)ৰ গৱেষণাই দেখুৱাইছে যে ইতিহাসত শৈৱ আৰু বৈষ্ণৱসকলৰ মাজত, কিংবা বৌদ্ধ-জৈন আৰু বৈদিক ধাৰাৰ মাজত ৰাজনৈতিক পৃষ্ঠপোষকতা আৰু আশ্ৰম-মঠক লৈ সংঘাত ঘটিছিল। ৰাজকীয় ক্ষমতাৰ দাবীত ধৰ্মীয় উপাসনা গৃহ ধ্বংস বা অধিগ্ৰহণৰ ঘটনাও ঘটিছিল। কিন্তু এই সংঘাতসমূহৰ স্বৰূপ আছিল আধুনিক ধৰ্মীয় মেৰুকৰণতকৈ সম্পূৰ্ণ পৃথক। প্ৰাক-ঔপনিৱেশিক ভাৰতত ধৰ্মীয় পৰিচয়বোৰ আজিৰ দৰে ৰাজনৈতিকভাৱে সুসংঘবদ্ধ নাছিল। ইতিহাসত সংঘাত আছিল, কিন্তু তাতকৈয়ো অধিক আছিল সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু দাৰ্শনিক আদান-প্ৰদান। ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সময়ছোৱাতহে ইংৰাজসকলে লোকপিয়ল আৰু আইনৰ সুবিধার্থে ‘হিন্দু’ আৰু ‘মুছলিম’ ধাৰণাটোক দুটা মেৰুত বিভক্ত কৰি একক পৰিচয় প্ৰদানৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰে।

৪. হিন্দুত্বৰ উৎপত্তি: এক আধুনিক ৰাজনৈতিক ধাৰণা

হিন্দু ধৰ্মৰ আধ্যাত্মিক পৰম্পৰাৰ বিপৰীতে ‘হিন্দুত্ব’ (Hindutva) হৈছে এক বিশিষ্ট ৰাজনৈতিক ধাৰণা, যাৰ ইতিহাস বিংশ শতিকাৰ জাতীয়তাবাদী সংগ্ৰামৰ সৈতে জড়িত। ১৯২৩ চনত বিনায়ক দামোদৰ সাৱৰকাৰে (V. D. Savarkar) তেওঁৰ পুথি ‘Hindutva: Who Is a Hindu?’ত এই ধাৰণাটো প্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰাতিষ্ঠানিক ৰূপত ডাঙি ধৰে। সাৱৰকাৰে স্পষ্ট কৰি দিছিল যে হিন্দুত্ব আৰু হিন্দু ধৰ্ম (Hinduism) একে নহয়। তেওঁৰ মতে, হিন্দু ধৰ্ম হ’ল ধাৰ্মিক আৰু আধ্যাত্মিক দিশ, আনহাতে হিন্দুত্ব হ’ল এক সাংস্কৃতিক, ভৌগোলিক আৰু ৰাজনৈতিক পৰিচয়। সাৱৰকাৰে ‘পিতৃভূমি’ (Fatherland) আৰু ‘পুণ্যভূমি’ (Holy Land)ৰ ধাৰণা আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ মতে, যাৰ পিতৃভূমি আৰু পুণ্যভূমি দুয়োটাই ভাৰতবৰ্ষৰ ভৌগোলিক পৰিসীমাৰ ভিতৰত পৰে (যেনে: হিন্দু, বৌদ্ধ, জৈন, শিখ), তেওঁলোকেই হ’ল প্ৰকৃত ‘হিন্দু’। আনহাতে, যিসকলৰ পৱিত্ৰ তীৰ্থস্থান বা ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ মূল ভাৰতৰ বাহিৰত (যেনে: ইছলাম আৰু খ্ৰীষ্টান ধৰ্মাৱলম্বীসকল), তেওঁলোকক এই ৰাজনৈতিক পৰিচয়ৰ পৰা আঁতৰত ৰখা হৈছিল।

ইয়ালৈ মন কৰিলে স্পষ্ট হয় যে, হিন্দু ধৰ্মই সোধে— ব্ৰহ্ম কি? মোক্ষ কিদৰে প্ৰাপ্ত হয়? আত্মা আৰু ঈশ্বৰৰ সম্পৰ্ক কি? আনহাতে, হিন্দুত্বই সোধে— হিন্দু ৰাষ্ট্ৰৰ নাগৰিক কোন? ৰাজনৈতিক জাতীয়তাবাদৰ পৰিসীমা কি? এটা হ’ল আধ্যাত্মিক অনুসন্ধান, আৰু আনটো হ’ল ৰাজনৈতিক সংঘবদ্ধতা।

৫. আধ্যাত্মিক বহুত্ববাদৰ ঠাইত একৰূপতা

যেতিয়া এটা ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শই সমগ্ৰ ধৰ্মীয় সভ্যতাৰ একচ্ছত্ৰ প্ৰতিনিধিত্ব দাবী কৰে, তেতিয়াই বিপদৰ সূচনা হয়। হিন্দু ধৰ্মৰ যি বিশাল আৰু বিচিত্ৰ চৰিত্ৰ, তাক এটা নিৰ্দিষ্ট ৰাজনৈতিক সাঁচত ঢালিবলৈ গ’লে ধৰ্মটোৰ অন্তৰ্নিহিত বৈচিত্ৰ্যক ছেদন কৰিবলগীয়া হয়।

এই একৰূপতাৰ প্ৰচেষ্টাত কিছুমান প্ৰশ্ন স্বভাৱিকতেই উত্থাপিত হয়: এজন শাক্ত, যিয়ে অদ্বৈত বেদান্তৰ নিৰ্গুণ ব্ৰহ্মৰ সলনি মাক আৰাধনা কৰে, তেওঁৰ স্থান ক’ত? যিগৰাকী ভক্তই শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰেম আৰু ভক্তিতেই ধৰ্মৰ সৰ্বোচ্চ স্তৰ দেখে, তেওঁক যদি এক অক্ৰমণাত্মক ৰাজনৈতিক পৰিচয় আঁকোৱালি ল’বলৈ বাধ্য কৰা হয়, তেন্তে সেয়া তেওঁৰ ধৰ্মক খৰ্ব কৰা নহয়নে?

অহিংসা আৰু সৰ্বধৰ্ম সমভাৱত বিশ্বাসী মহাত্মা গান্ধীৰ হিন্দু ধৰ্ম আৰু সাৱৰকাৰৰ হিন্দুত্বৰ মাজত সংঘাত কিয় হৈছিল? মহাত্মা গান্ধীয়ে তেওঁৰ ‘Hind Swaraj’ আৰু অন্যান্য ৰচনাসমূহৰ মাধ্যমেৰে হিন্দু ধৰ্মক কোনো সংকীৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিচয়ত আবদ্ধ কৰা নাছিল। গান্ধীজীৰ মতে, হিন্দু ধৰ্মৰ মূল সত্তা হ’ল সত্য আৰু অহিংসা। তেওঁ ধৰ্মক আনক ঘৃণা কৰাৰ সঁজুলি কৰাৰ বিপৰীতে নিজৰ আত্মশুদ্ধিৰ পথ হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল। গান্ধীজীয়ে কৈছিল যে ভাৰতবৰ্ষ কেৱল হিন্দুৰ নহয়, ই ইয়াত বাস কৰা প্ৰত্যেকজন নাগৰিকৰ।

৬. শত্ৰুহীন স্বকীয়তা: হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰকৃত শক্তি

কোনো এক পৰিপক্ক ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰ বাবে নিজৰ অস্তিত্ব বচাই ৰাখিবলৈ কোনো ‘শত্ৰু’ বা ‘বাহিৰৰ শত্ৰু’ৰ প্ৰয়োজন নাথাকে। হিন্দু ধৰ্মৰ অস্তিত্ব শিৱৰ উপাসকৰ বাবে আছে, কৃষ্ণ ভক্তৰ নাম-কীৰ্তনত আছে, উপনিষদৰ জ্ঞান মাৰ্গত আছে, যোগ আৰু ধ্যানত আছে। ইয়াক জীয়াই ৰাখিবলৈ আন কোনো ধৰ্মীয় সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ক ‘শত্ৰু’ হিচাপে চিহ্নিত কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।

কিন্তু ৰাজনৈতিক হিন্দুত্বই নিজৰ পৰিচয়ক সংজ্ঞায়িত কৰিবলৈ প্ৰায়ে এটা Other বা ‘বাহিৰৰ সত্তা’ৰ সৃষ্টি কৰিবলগীয়া হয়। যেতিয়া আন কোনো ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতি ঘৃণা বা বিদ্বেষক “হিন্দু ধৰ্মৰ ৰক্ষা” বুলি প্ৰচাৰ কৰা হয়, তেতিয়া এক ৰাজনৈতিক স্থিতিক ধৰ্মীয় কৰ্তব্যলৈ বাধ্যতামূলকভাৱে ৰূপান্তৰিত কৰা হয়।

ভাৰতৰ উচ্চত্তম ন্যায়ালয়েও বহু গোচৰত (যেনে ১৯৯৫ চনৰ নিৰ্বাচনী আইন সম্পৰ্কীয় ৰায়সমূহ) উল্লেখ কৰিছে যে ‘হিন্দু ধৰ্ম’ আৰু ‘হিন্দুত্ব’ শব্দ দুটা ব্যৱহাৰৰ প্ৰসংগসমূহ সুকীয়া। ন্যায়ালয়ে স্পষ্ট কৰিছে যে হিন্দু ধৰ্মীয় পৰম্পৰা বহুগামী আৰু ই ভিন্ন মতক সামৰি লয়। গতিকে কেৱল ধৰ্মীয় শব্দাৱলী ব্যৱহাৰ কৰিলেই কোনো ৰাজনৈতিক কাৰ্যসূচী ধৰ্মীয়ভাৱে পবিত্ৰ হৈ নপৰে।

৭. ৰাজনৈতিক অধিগ্ৰহণৰ পৰা হিন্দু ধৰ্মৰ পুনৰুদ্ধাৰ

‘হিন্দু ধৰ্ম’ আৰু ‘হিন্দুত্ব’ৰ মাজৰ বিভাজনটো স্পষ্ট কৰাটো হিন্দু ধৰ্মৰ বিৰুদ্ধে কোনো আক্ৰমণ নহয়; বৰঞ্চ ইয়াক সংকীৰ্ণ ৰাজনীতিৰ পৰা সুৰক্ষিত কৰাৰ এক আন্তৰিক প্ৰচেষ্টাহে। আজি ভাৰতবৰ্ষৰ সন্মুখত আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰশ্নটো হ’ল: আমি কেনেকুৱা হিন্দু সভ্যতাক মনত ৰাখিব বিচাৰোঁ আৰু ভৱিষ্যতলৈ আগবঢ়াই দিব বিচাৰোঁ?

প্ৰথমটো বিকল্প: এক শক্তিশালী, আত্মবিশ্বাসী আৰু উদাৰ সভ্যতা—য’ত কালী আৰু কৃষ্ণ, শিৱ আৰু শক্তি, অদ্বৈত আৰু দ্বৈত, ভক্তি আৰু দৰ্শন, আচাৰ আৰু সংশয়বাদ—সকলোবোৰেই এক বিৰাট সাংস্কৃতিক আকাশৰ তলত সহাৱস্থান কৰিব পাৰে। য’ত আন ধৰ্মৰ লোকসকলকো শংকাৰ চকুৰে চোৱা নহয়।

দ্বিতীয়টো বিকল্প: এক একৰূপী ৰাজনৈতিক পৰিচয়—যাৰ সীমাৰেখা ৰাষ্ট্ৰবাদৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত আৰু যাৰ অস্তিত্ব আন সম্প্ৰদায়ক ‘আপোন’ আৰু ‘পৰ’ বুলি পৃথক কৰাৰ ওপৰতহে তিষ্ঠি থাকে।

প্ৰথম বিকল্পটোৱে বহুত্ববাদ আৰু ঐতিহাসিক প্ৰজ্ঞাক ৰক্ষা কৰে; দ্বিতীয় বিকল্পটোৱে এক মহান সভ্যতাক এক সংকীৰ্ণ ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শলৈ অৱনমিত কৰাৰ সম্ভাৱনা কঢ়িয়াই আনে।

অন্য ধৰ্ম আচৰণ কৰা নাগৰিকৰ বিৰুদ্ধে ঘৃণা বিয়পোৱাটো হিন্দু ধৰ্মৰ ৰক্ষা হ’ব নোৱাৰে। ভাৰতীয় চিন্তাৰ গভীৰতম শিক্ষা হ’ল—সত্য কেতিয়াও একক সত্তাৰ একচেটিয়া অধিকাৰ হ’ব নোৱাৰে। উপনিষদৰ ঋষি, বৈষ্ণৱ ভকত, শৈৱ সন্ন্যাসী, বৌদ্ধ পণ্ডিত, জৈন চিন্তাবিদ আৰু চাৰ্বাকৰ সংশয়বাদী—সকলোৱে মিলিহে ভাৰতীয় প্ৰজ্ঞাৰ বিশাল সৌধ নিৰ্মাণ কৰিছিল। এই বহুমুখী কণ্ঠস্বৰূপ সভ্যতাক একক ৰাজনৈতিক চিঞৰলৈ ৰূপান্তৰ কৰাটো ঐতিহ্যৰ সুৰক্ষা নহয়, বৰঞ্চ ইয়াৰ স্বকীয়তাৰ অৱক্ষয়হে।

গতিকে, হিন্দু ধৰ্মক জীয়াই ৰাখিবলৈ বা ইয়াৰ মৰ্যাদা ৰক্ষা কৰিবলৈ ‘হিন্দুত্ব’ৰ ৰাজনৈতিক বৰ্জন নীতিৰ প্ৰয়োজন নাই। হিন্দু ধৰ্মক সুৰক্ষা দিব পাৰি আন ধৰ্মক শত্ৰু নকৰাকৈয়ে—আৰু সেয়াই হ’ব ভাৰতীয় বৈচিত্ৰ্যময় ইতিহাসৰ প্ৰতি প্ৰকৃত শ্ৰদ্ধাঞ্জলি।