ভাৰতকে ধৰি বিশ্বৰ কেইবাখনো দেশৰ উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহত চৰকাৰী হস্তক্ষেপ আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ মত প্ৰকাশৰ অধিকাৰৰ ওপৰত চলা দমন নীতিৰ ফলত শৈক্ষিক স্বাধীনতা গুৰুতৰভাৱে বাধাগ্ৰস্ত হৈ পৰিছে। ‘স্কলাৰ্ছ এট ৰিস্ক’ চমুকৈ ‘ছাৰ’ নামৰ সংস্থাটোৰ ‘একাডেমিক ফ্ৰিডম মনিটৰিং প্ৰজেক্ট’-এ ১৫ ছেপ্টেম্বৰত প্ৰকাশ কৰা বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদন ‘ফ্ৰী টু থিংক ২০২৬’ত এই উদ্বেগজনক তথ্য পোহৰলৈ আহিছে।
প্ৰতিবেদনখনত প্ৰকাশ পোৱা মতে, ২০২৫ চনৰ ১ জুলাইৰ পৰা ২০২৬ চনৰ ৩০ জুনৰ সময়ছোৱাত বিশ্বৰ ৫৯ খন দেশ তথা ভূখণ্ডৰ উচ্চ শিক্ষা খণ্ডৰ ওপৰত মুঠ ৩৮২ টা আক্ৰমণৰ ঘটনা সংঘটিত হোৱাৰ তথ্য পোহৰলৈ আহিছে। সৰ্বমুঠ ৩৮২ টা আক্ৰমণৰ ঘটনা সংঘটিত হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত ভাৰতকে ধৰি অতি কমেও পাঁচখন দেশত শিক্ষাৰ্থীৰ ওপৰত আৰক্ষী আৰু সামৰিক বাহিনীৰ হিংসাত্মক দমন নীতি পৰিলক্ষিত হৈছে। বিশ্ববিদ্যালয়ৰ স্বতন্ত্ৰতাত চৰকাৰী হস্তক্ষেপ আৰু ৰাষ্ট্ৰযন্ত্ৰৰ হিংসাত্মক দমন নীতিকেই গোলকীয় পৰ্যায়ত শৈক্ষিক স্বাধীনতা হ্ৰাস পোৱাৰ প্ৰধান কাৰণ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে।
‘শৈক্ষিক স্বাধীনতা সূচকাংক’ বা চমুকৈ ‘এএফআই’ (AFI) অনুসৰি, ভাৰতৰ শৈক্ষিক স্বাধীনতাৰ মান ২০২৪ চনৰ ০.১৬ ৰ পৰা ২০২৬ চনত ০.১৪ লৈ অৱনমিত হৈছে আৰু ইয়াক ‘গুৰুতৰভাৱে বাধাগ্ৰস্ত’ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হৈছে। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে দেশৰ উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ প্ৰশাসন, নিযুক্তি আৰু শৈক্ষিক অগ্ৰাধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ কৰ্তৃত্ব ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি কৰাৰ বাবেই এনে অৱনতি ঘটিছে বুলি কোৱা হৈছে। প্ৰতিবেদনখনত উল্লেখ কৰা মতে, উচ্চ শিক্ষাৰ ওপৰত চৰকাৰী প্ৰভাৱ বিস্তাৰৰ বাবে শাসকীয় ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টিয়ে বিশ্ববিদ্যালয় অনুদান আয়োগক এক প্ৰধান আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছে। ইয়াৰ উপৰিও, ন্যায়পালিকাৰ দুৰ্নীতি সম্পৰ্কীয় এনচিইআৰটিৰ এটা অধ্যায় ৰচনা কৰা তিনিগৰাকী শিক্ষাবিদৰ ওপৰত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে জাৰি কৰা আজীৱন নিষেধাজ্ঞা (যিটো পিছলৈ প্ৰত্যাহাৰ কৰা হৈছিল) আৰু জম্মু-কাশ্মীৰ চৰকাৰে ২৫ খন গ্ৰন্থৰ বিক্ৰী আৰু বিতৰণৰ ওপৰত আৰোপ কৰা নিষেধাজ্ঞাৰ কথাও প্ৰতিবেদনখনত স্থান পাইছে।
বিশ্ববিদ্যালয় কৰ্তৃপক্ষসমূহে চৌহদত বাক্ স্বাধীনতা খৰ্ব কৰা বিভিন্ন কাৰ্যপন্থা গ্ৰহণ কৰিছে বুলিও প্ৰতিবেদনখনত দাবী কৰা হৈছে। দিল্লী বিশ্ববিদ্যালয়, বেনাৰস হিন্দু বিশ্ববিদ্যালয় আৰু মুম্বাই বিশ্ববিদ্যালয়ত বিভিন্ন শৈক্ষিক অনুষ্ঠান বাতিল কৰাৰ লগতে টাটা ইনষ্টিটিউট অৱ ছ’চিয়েল ছায়েন্সেছ (TISS) আৰু জামিয়া মিলিয়া ইছলামিয়াত হোৱা ছাত্ৰ প্ৰতিবাদৰ ওপৰত কৰ্তৃপক্ষই চলোৱা হেঁচাৰ কথা ইয়াত বিশেষভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। একেদৰে, সোঁপন্থী অখিল ভাৰতীয় বিদ্যাৰ্থী পৰিষদ (ABVP) আৰু বাওঁপন্থী অল ইণ্ডিয়া ষ্টুডেণ্টছ এছ’চিয়েশ্যন (AISA) তথা এনএছইউআইৰ (NSUI) মাজত হোৱা ৰাজনৈতিক সংঘৰ্ষই শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ শৈক্ষিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱেশ বিঘ্নিত কৰাৰ দিশটোৱেও প্ৰতিবেদনত গুৰুত্ব লাভ কৰিছে।
ভাৰতৰ উপৰিও আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, ইৰাণ আৰু আফগানিস্তানৰ দৰে দেশতো শৈক্ষিক স্বাধীনতাৰ ভয়াৱহ অৱনতি ঘটিছে। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত চৰকাৰে শৈক্ষিক বিষয়বস্তুৰ চেঞ্চৰশ্বিপ আৰু মতাদৰ্শগত কাৰণত পুঁজি কৰ্তন কৰাৰ ফলত ২০১৯ চনত ‘সম্পূৰ্ণ মুক্ত’ অৱস্থাত থকা দেশখনৰ এএফআই স্ক’ৰ ২০২৫ চনত ০.৪ লৈ হ্ৰাস পাইছে। আনহাতে, ইৰাণত আমেৰিকা আৰু ইজৰাইলৰ বিৰুদ্ধে চলা যুদ্ধৰ প্ৰভাৱত বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ আন্তঃগাঁথনি ধ্বংস হোৱাৰ লগতে শিক্ষাৰ্থীৰ ওপৰত আৰক্ষীৰ দমন নীতিয়ে দেশখনৰ শৈক্ষিক স্বাধীনতাক ‘সম্পূৰ্ণ বাধাগ্ৰস্ত’ স্তৰলৈ লৈ গৈছে। ২০২২ চনৰ পৰা আফগানিস্তানৰ শৈক্ষিক স্বাধীনতা একেবাৰে নিম্নতম স্তৰত থকাৰ বিপৰীতে চীন, ৰাছিয়া আৰু জিম্বাবৱেৰ দৰে দেশে গ্ৰন্থ নিষিদ্ধকৰণ আৰু নিৰ্দিষ্ট গৱেষণাক ক’লা তালিকাভুক্ত কৰিছে। ‘ছাৰ’ৰ কাৰ্যবাহী সঞ্চালক ৰবাৰ্ট কুইনে গণতান্ত্ৰিক সমাজত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ গুৰুত্বৰ কথা দোঁহাৰি কয় যে, ক্ষমতাশালীসকলে তেওঁলোকৰ ক্ষমতাক প্ৰশ্ন কৰা ধাৰণাসমূহক মানি ল’ব নিবিচাৰে বাবেই সমগ্ৰ বিশ্বতে উচ্চ শিক্ষাত চৰকাৰী হস্তক্ষেপ বৃদ্ধি পাইছে।
এই উদ্বেগজনক তথ্যৰ মাজতে প্ৰতিবেদনখনে বাংলাদেশ, ব্ৰাজিল আৰু হাংগেৰীৰ দৰে কেইখনমান দেশত শৈক্ষিক স্বাধীনতাৰ ক্ষেত্ৰত দেখা দিয়া ইতিবাচক পৰিৱৰ্তনৰ কথাও পোহৰলৈ আনিছে। ২০২৪ চনৰ ব্যাপক ছাত্ৰ আন্দোলনৰ জৰিয়তে বাংলাদেশত মধ্যৱৰ্তীকালীন চৰকাৰ গঠন হোৱাৰ পাছত শিক্ষানুষ্ঠানৰ ৰাজনীতিকৰণ হ্ৰাস পাইছে আৰু দেশখনৰ এএফআই স্ক’ৰ ২০২৩ চনৰ ০.১৩ ৰ পৰা ২০২৫ চনত ০.৫২ লৈ বৃদ্ধি পাইছে। একেদৰে ব্ৰাজিলত ৰাষ্ট্ৰপতি জাইৰ ব’লছ’নাৰোৰ কাৰ্যকালত অৱনতি ঘটা শৈক্ষিক স্বাধীনতা লুইজ ইনাসিঅ’ লুলা ডা চিলভাৰ শাসনকালত পুনৰুদ্ধাৰ হৈছে। আনহাতে, ২০২৬ চনৰ এপ্ৰিলত প্ৰধানমন্ত্ৰী ভিক্টৰ অৰবানৰ প্ৰস্থান আৰু পিটাৰ মেগ্যাৰৰ নিৰ্বাচনৰ পাছত হাংগেৰীতো শৈক্ষিক স্বাধীনতা ঘূৰি অহাৰ লক্ষণ স্পষ্ট হৈ পৰিছে। ‘ছাৰ’ৰ এডভ’কেচি সঞ্চালক ক্লেয়াৰ ৰবিনচনে বিশ্ববিদ্যালয়সমূহক চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণৰ প্ৰয়াসক প্ৰত্যাখ্যান কৰিবলৈ আৰু চৰকাৰক উচ্চ শিক্ষা খণ্ডত হস্তক্ষেপৰ পৰা বিৰত থাকিবলৈ আহ্বান জনাইছে।
সামগ্ৰিকভাৱে, ‘ছাৰ’ৰ এই প্ৰতিবেদনখনে বিশ্বজুৰি চৰকাৰসমূহক শৈক্ষিক স্বাধীনতাক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিবলৈ আৰু যিকোনো ধৰণৰ হিংসাত্মক দমন নীতি পৰিহাৰ কৰিবলৈ এক কঠোৰ বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰসমূহক স্বাধীন আৰু সমালোচনাত্মক চিন্তা-চৰ্চাক অনুমতি দিবলৈ আহ্বান জনাই সংস্থাটোৱে স্পষ্ট কৰি দিছে যে ভিন্নমত প্ৰকাশ কৰাটো কেতিয়াও দেশদ্ৰোহিতা নহয় আৰু ধাৰণাসমূহ কোনো অপৰাধ হ’ব নোৱাৰে। এই পৰিসংখ্যা আৰু পৰ্যবেক্ষণৰ ভিত্তিত সমাগত সময়ত বিশ্বৰ দেশসমূহে নিজৰ উচ্চ শিক্ষা ব্যৱস্থাক ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱৰ পৰা মুক্ত কৰিবলৈ কিদৰে ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে, সেয়া এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰ্যবেক্ষণৰ বিষয় হৈ পৰিব।
