মহছিন খানৰ উৰ্দু উপন্যাস Allah Miyan Ka Karkhanaৰ ইংৰাজী অনুবাদ হৈছে Allah Miyan’s Workshop। মাজ বিন বিলালে কৰা এই অনুবাদখনৰ কাহিনীৰ কেন্দ্ৰত আছে জিব্ৰান নামৰ এটি কিশোৰ আৰু তাৰ পৰিয়াল। আৱধৰ পটভূমিত ৰচিত উপন্যাসখনে দৰিদ্ৰ মুছলমান পৰিয়াল এটাৰ জীৱন আৰু দৃষ্টিভংগীৰ সৈতে আমাক পৰিচয় কৰাই দিয়ে। দৰিদ্ৰতা, ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু সামাজিক প্ৰত্যাশাৰ মাজত দৈনন্দিন জীৱনৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ সৈতে যুঁজি থকা পৰিয়ালটোৰ জীৱন জিব্ৰানৰ চকুৰে উপন্যাসখনত প্ৰতিফলিত হৈছে। জিব্ৰানৰ সৈতে থাকে তাৰ পিতৃ ৱালিদ, এজন ৰক্ষণশীল মুছলমান আৰু গেলামালৰ ব্যৱসায়ী, ভনীয়েক নুছৰত আৰু অসুস্থ মাতৃ। এটি শিশুৰ দৃষ্টিৰে উপন্যাসখনে ধৰ্মীয় বিশ্বাস, পাৰিবাৰিক সম্পৰ্ক আৰু দৈনন্দিন জীৱনৰ অনিশ্চয়তাই গঢ় দিয়া এখন জগতৰ অন্তৰংগ ছবি দাঙি ধৰে।
উপন্যাসখন পঢ়িবলৈ আৰম্ভ কৰাৰ লগে লগে মই জিব্ৰানৰ কৌতূহল আৰু শিশুসুলভ দুষ্টামিৰে ভৰা দৃষ্টিৰে তাৰ পৃথিৱীখন চাবলৈ আৰম্ভ কৰিলোঁ। জিব্ৰানৰ বাবে জীৱনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাম হ’ল চিলা উৰুওৱা, খেল-ধেমালি কৰা আৰু আনন্দেৰে সময় কটোৱা। তাৰ দিনবোৰ পাৰ হয় চিলা উৰুৱাবলৈ কৰা চেষ্টা, আহমদৰ ঘৰত টেলিভিছন চোৱা আৰু মাদ্ৰাছাত কোৰআন শিকাৰ মাজেৰে। কিন্তু তাৰ পিতৃৰ দৃষ্টিভংগী সম্পূৰ্ণ পৃথক। তেওঁ বিচাৰে যে জিব্ৰান আৰু নুছৰত দুয়োৱে কোৰআন মুখস্থ কৰি হাফিজ হওক আৰু ধৰ্মীয় শিক্ষা প্ৰচাৰত নিজকে নিয়োজিত কৰক। ৱালিদ নিজেও গভীৰভাৱে ধৰ্মবিশ্বাসী আৰু প্ৰায়ে জামাতৰ সৈতে ভ্ৰমণলৈ যায়। পিতৃৰ ধৰ্মীয় আকাংক্ষা আৰু শিশুটিৰ জীৱন সম্পৰ্কে থকা সৰল ধাৰণাৰ মাজৰ এই পাৰ্থক্য উপন্যাসখনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য।
এনে এটা জামাত-ভ্ৰমণৰ সময়তে জিব্ৰানৰ পিতৃ সন্ত্ৰাসবাদৰ সন্দেহত গ্ৰেপ্তাৰ হয়। এই ঘটনাই নিশাটোৰ ভিতৰতে জিব্ৰানৰ পৃথিৱীখন সলনি কৰি পেলায়। পৰিয়ালটোৰ একমাত্ৰ উপাৰ্জনকাৰীগৰাকীৰ অনুপস্থিতিয়ে তেওঁলোকক কেৱল অৰ্থনৈতিক সংকটৰ সন্মুখীন কৰাই নহয়, ধৰ্মীয় পৰিচয়ৰ সৈতে জড়িত সামাজিক কলংক আৰু সন্দেহৰো সন্মুখীন কৰায়। কিন্তু এই ঘটনাৰ পাছতো কাহিনীটোৱে জিব্ৰানৰ দৃষ্টিকোণেৰেই আগবাঢ়ে। ফলত বৰ্ণনাৰ সুৰত কোনো নাটকীয় পৰিৱৰ্তন দেখা নাযায়। বৰং পৰিস্থিতিৰ বিশালতা আৰু ভয়াৱহতা শিশুটিৰ সীমিত বুজাবুজিৰ মাজেৰেই প্ৰকাশিত হয়। ইফালে, পুনৰ গৰ্ভৱতী হোৱা জিব্ৰানৰ মাতৃৰ স্বাস্থ্যৰ অৱনতি ঘটে আৰু অৱশেষত তেওঁৰ মৃত্যু হয়। পিতৃৰ কাৰাবাস আৰু মাতৃৰ মৃত্যুৰ পাছত জিব্ৰান আৰু নুছৰত বাধ্য হৈ খুৰাকৰ ঘৰলৈ যায়। শিক্ষিত আৰু পেছাত শিক্ষক খুৰাকে তেওঁলোকক ধৰ্মীয় শিক্ষাৰ বাহিৰেও আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিবলৈ চেষ্টা কৰে। তেওঁৰ এই প্ৰচেষ্টাই শিশুদুটাক ধৰ্মীয় শিক্ষাৰ পৰিসৰৰ বাহিৰত থকা এক বিকল্প দৃষ্টিভংগীৰ সম্ভাৱনাৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিয়ে।
কিন্তু খুৰাকৰ মৃত্যুৰ লগে লগে শিশুদুটাৰ জীৱনৰ এই সাময়িক সকাহৰো অন্ত পৰে। পুনৰ এবাৰ তেওঁলোক আশ্ৰয় আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য সহায়ৰ পৰা বঞ্চিত হয়। অৱশেষত খুৰাকৰ ঘৰৰ পৰা বিতাড়িত হোৱাৰ পাছত জিব্ৰানে পূৰ্বে তাক শিক্ষা দিয়া হাফিজজীৰ ওচৰত আশ্ৰয় বিচাৰি পায়। কিন্তু এই সংগও স্থায়ী নহয়। হাফিজজীয়ে নিজৰ গাঁওলৈ উভতি যোৱাৰ সিদ্ধান্ত লোৱাত জিব্ৰান পুনৰ এবাৰ নিঃসংগ হৈ পৰে। উপন্যাসখনৰ শেষত জিব্ৰান এক অনিশ্চিত ভৱিষ্যতৰ সন্মুখত থিয় হয়, যেন তাক আকৌ এবাৰ জীৱনৰ বাটত অকলশৰে এৰি থৈ যোৱা হ’ব।
উপন্যাসখনে মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ সৈতে জড়িত সামাজিক কলংক আৰু সন্দেহৰ প্ৰশ্নটোক জটিলভাৱে উপস্থাপন কৰিছে। একে সময়তে ই ধৰ্মীয় ৰক্ষণশীলতা আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ জীৱনদৃষ্টিৰ মাজৰ সংঘাতকো উন্মোচন কৰে। অৱশ্যে লেখকে চৰিত্ৰসমূহক পৰস্পৰবিৰোধী মতাদৰ্শৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে সীমাবদ্ধ কৰি ৰখা নাই। তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁ আমাক এটা সাধাৰণ মুছলমান পৰিয়ালৰ জীৱন, তেওঁলোকৰ উদ্বেগ আৰু আকাংক্ষা, আৰু তেওঁলোকক সন্দেহৰ চকুৰে চোৱা এখন সমাজৰ মাজত দৈনন্দিন জীৱন অতিবাহিত কৰাৰ অভিজ্ঞতাৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিয়ে। জিব্ৰানৰ প্ৰশ্নবোৰ সাধাৰণ যেন লাগিলেও, তাৰ মাজত জীৱন সম্পৰ্কীয় গভীৰ দাৰ্শনিক তাৎপৰ্য আছে। তেওঁলোকৰ কুকুৰা কাল্লোক যেতিয়া মেকুৰীয়ে ধৰি লৈ যায়, তেতিয়া জিব্ৰানে আল্লাহক প্ৰশ্ন কৰে—যদি আল্লাহই কুকুৰাটো সৃষ্টি কৰিছে, তেন্তে মেকুৰীটোও কিয় সৃষ্টি কৰিলে? এনে প্ৰশ্নৰ মাজেৰে জিব্ৰানে এখন এনে পৃথিৱীক বুজিবলৈ চেষ্টা কৰে, য’ত দুখ-কষ্ট আৰু হেৰুওৱাৰ অভিজ্ঞতাবোৰৰ ব্যাখ্যা বিচাৰি পোৱাটো সহজ নহয়। পিতৃৰ গ্ৰেপ্তাৰৰ পাছত সামাজিক কলংকৰ বোজা অনুভৱ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলেও হাফিজজীৰ দৰে মানুহৰ মৰম আৰু সহানুভূতিৰ প্ৰতি তাৰ সংবেদনশীলতা অটুট থাকে।
জিব্ৰানৰ জীৱ-জন্তুৰ প্ৰতি থকা গভীৰ মমতাই মোক বিশেষভাৱে আকৰ্ষণ কৰিছিল। ঘৰৰ কুকুৰা কাল্লো আৰু চিতকাবৰিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি খুৰাকৰ কুকুৰ কিতমিৰ আৰু হাফিজজীৰ ছাগলী য়ামিনলৈকে প্ৰতিটো জীৱৰ সৈতে তাৰ এক আন্তৰিক সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠে। জীৱ-জন্তুৰ প্ৰতি থকা এই মৰমে তাৰ কোমল আৰু নিৰ্মল মনটোৰ পৰিচয় দিয়ে। জীৱনৰ কঠিন বাস্তৱতাৰ মাজতো এই সম্পৰ্কবোৰে তাক কিছু উম আৰু সংগ প্ৰদান কৰে। আনহাতে, অৰণ্যত ৰাম সেওকৰ সৈতে হোৱা তাৰ সাক্ষাতে সমাজৰ মাজত থকা বিভাজন আৰু বৈষম্যৰ এক আভাস দিয়ে। এই সাক্ষাতে আমাক মনত পেলাই দিয়ে যে সামাজিক বিভাজন কেৱল বৃহৎ ৰাজনৈতিক ঘটনা বা মতাদৰ্শৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাথাকে। বৰং দৈনন্দিন জীৱনৰ সাধাৰণ আদান-প্ৰদানৰ মাজেৰেও এই বিভাজনসমূহ পুনৰ উৎপাদিত হয়। শিশুৱে হয়তো এই বিভাজনসমূহৰ সম্পূৰ্ণ তাৎপৰ্য বুজি নাপায়, কিন্তু তাৰ প্ৰভাৱৰ পৰা সিহঁত কেতিয়াও মুক্ত নহয়।
তথাপি *Allah Miyan’s Workshop*ক কেৱল সমসাময়িক সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক বাস্তৱতাৰ এক ভাষ্য হিচাপে পঢ়িলে উপন্যাসখনৰ ব্যাপ্তি সীমিত হৈ পৰিব। ই ধৰ্ম নিৰ্বিশেষে সাধাৰণ মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ এক সংবেদনশীল চিত্ৰ। দৰিদ্ৰতা, অসুস্থতা, শিক্ষাৰ অভাৱ আৰু প্ৰাতিষ্ঠানিক সহায়ৰ অনুপস্থিতিৰ দৰে সমস্যাই তেওঁলোকৰ জীৱন কেনেদৰে প্ৰভাৱিত কৰে, উপন্যাসখনে সেই কথাও উন্মোচন কৰে। ধৰ্মই মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱন আৰু চিন্তা-চেতনাক কেনেদৰে প্ৰভাৱিত কৰে, সেয়া লেখকে দেখুৱাইছে যদিও ধৰ্মীয় বিশ্বাস বা আচাৰ-অনুষ্ঠানক অপ্ৰয়োজনীয়ভাৱে নিন্দা কৰা নাই। একে সময়তে উপন্যাসখনে ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়সমূহৰ আভ্যন্তৰীণ বৈচিত্ৰ্যকো উন্মোচন কৰে।
মাজ বিন বিলালৰ অনুবাদত উৰ্দু সাহিত্যৰ সৈতে প্ৰায়ে জড়িত গীতিময়তা আৰু কাব্যিক সুৰ অক্ষুণ্ণ আছে। ভাষা সৰল আৰু সহজবোধ্য। বিশেষকৈ উপন্যাসখনৰ কাহিনী যিহেতু এটি শিশুৰ দৃষ্টিৰে আগবাঢ়িছে, সেয়েহে ভাষাৰ এই সৰলতাই বৰ্ণনাৰ স্বাভাৱিকতাক অধিক বিশ্বাসযোগ্য কৰি তুলিছে। উপন্যাসখনৰ শেষলৈকে জিব্ৰান আৰু নুছৰতৰ জীৱন কোনো নিৰ্দিষ্ট বা নিশ্চিত পৰিণতিত উপনীত নহয়। বৰং তেওঁলোকৰ ভৱিষ্যৎ অনিশ্চয়তাৰ মাজতে ৰৈ যায়। বহুতো অসহায় আৰু প্ৰান্তীয় মানুহৰ জীৱনৰ বাস্তৱতাও এনেকুৱাই।
মহছিন খান আৰু মাজ বিন বিলালে এই উপন্যাসৰ জৰিয়তে সম্প্ৰদায়সমূহৰ অন্তৰ্নিহিত বৈচিত্ৰ্যৰ প্ৰতি আমাৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে। একে সময়তে সমসাময়িক ভাৰতত মানুহৰ মাজত বিভাজন সৃষ্টি কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা কৃত্ৰিম সীমাৰেখাসমূহকো প্ৰশ্নৰ সন্মুখীন কৰিছে। Allah Miyan’s Workshop শৈশৱ, বিচ্ছেদ আৰু আত্মীয়তাবোধৰ সন্ধানৰ এক কাহিনী। ইয়াৰ শান্ত অথচ গভীৰ বৰ্ণনাই আমাক মনত পেলাই দিয়ে যে বৃহৎ ৰাজনৈতিক আৰু মতাদৰ্শগত বিতৰ্কৰ আঁৰত সদায় কিছুমান সাধাৰণ মানুহৰ জীৱন থাকে, যিবোৰ প্ৰায়ে তেওঁলোকৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাহিৰৰ পৰিস্থিতিৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়। এটি শিশুৰ চকুৰে এই বাস্তৱতাসমূহৰ সৈতে আমাক পৰিচয় কৰাই দি উপন্যাসখনে সহমৰ্মিতা আৰু সহাৱস্থানৰ এক অধিক সংবেদনশীল বুজাবুজিৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ কথা সোঁৱৰাই দিয়ে।
(Allah Miyan’s Workshop by Mohsin Khan, translated from Urdu by Maaz Bin Bilal, Harper Perennial, 2026, 266 pages, Rs 499.)
