ইৰাণ, আমেৰিকা আৰু ইজৰাইলক কেন্দ্ৰ কৰি চলি থকা সংঘাতটো শেহতীয়াকৈ বিশ্ব ৰাজনীতিত এক গুৰুত্বপূর্ণ সংকট হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। যদিও এই যুদ্ধ আৰম্ভ কৰিছিল ইৰাণে নহয়, তথাপিও এক মাহৰ অধিক সময় ধৰি ইৰাণে যি ধৰণে সামৰিক চাপৰ মুখত নিজকে টিকাই ৰাখিবলৈ সক্ষম হৈছে, সেয়া উল্লেখযোগ্য। সামৰিক, উদ্যোগিক আৰু নাগৰিক পৰিকাঠামোৰ ওপৰত লাগাতাৰ বোমাবৰ্ষণৰ মাজতো ইৰাণে প্ৰশাসনিক ধাৰাবাহিকতা বজাই ৰাখিছে, নিজৰ সামৰিক ক্ষমতা সংৰক্ষণ কৰিছে আৰু প্ৰত্যাঘাতৰ জৰিয়তে নিজৰ স্বাৰ্থসমূহ সুৰক্ষিত ৰাখিবলৈ সক্ষম হৈছে। যি সংঘাতটো আমেৰিকা আৰু ইজৰাইলে দ্ৰুত বিজয়ৰ আশাত আৰম্ভ কৰিছিল, সেয়া এতিয়া এক দীঘলীয়া সংঘাতলৈ পৰিণত হৈছে য’ত স্পষ্ট কোনো সমাধানৰ পথ দেখা নাযায়। এই লেখটো লিখাৰ সময়ত পাকিস্তানৰ মধ্যস্থতাত আমেৰিকা আৰু ইৰাণে দুসপ্তাহৰ যুদ্ধবিৰামৰ বাবে একমত হৈছে।
এই যুদ্ধবিৰাম যুদ্ধত জড়িত দেশবোৰৰ লগতে গোটেই অঞ্চলৰ দেশবোৰৰ কাৰণে গুৰুত্বপূর্ণ। ইৰাণে বন্ধ কৰি ৰখা হৰমুজ স্ট্রেইটে বহু দেশৰ ইন্ধন যোগানত প্রভাৱ পেলাইছে। এই যুদ্ধবিৰামে এনে সংকটৰ পৰা দেশবোৰক কিছু সকাহ দিব বুলি আশা কৰিব পাৰি। ইৰাণ, ইজৰাইলৰ লগতে সেই অঞ্চলৰ আন দেশবোৰো যথেষ্ট ক্ষতিগ্রস্ত হৈছে। কিন্তু তাৰ পিছতো ইৰাণৰ জনগণ বাৰে বাৰে এক আপোচহীন স্থিতিৰ সপক্ষে ৰাজপথলৈ ওলাই আহিছে। ইয়াৰ অন্যতম কাৰণ হল ইয়াৰ পূর্বেও আমেৰিকাই যুদ্ধবিৰতিৰ মাজতে ইৰাণক আক্রমণ কৰিছিল। সেয়েহে ইৰাণে এক স্থায়ী সমাধানৰ ওপৰতহে বেছি গুৰুত্ব প্রদান কৰিছে।
ইৰাণৰ জনগণৰ এই প্ৰতিবাদী মনোভাৱ বুজিব পৰা হলেও, দীঘলীয়া যুদ্ধ অব্যাহত ৰখা ইৰাণৰ বাবে উপকাৰী নহয়। এনে সংঘাতে অধিক সংখ্যক নিৰীহ লোকৰ মৃত্যু, গুৰুত্বপূর্ণ অবকাঠামোৰ ধ্বংস আৰু সংঘাতৰ বিস্তাৰ ঘটাব পাৰে। ইতিমধ্যে নাগৰিক আৰু উদ্যোগিক স্থানসমূহ লক্ষ্য কৰি কৰা আক্ৰমণে সংকটক অধিক জটিল কৰি তুলিছে আৰু বিশ্বব্যাপী যুদ্ধৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি কৰিছে। তদুপৰি, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাসমূহৰ নীৰৱতাই পৰিস্থিতিক অধিক উদ্বেগজনকহে কৰি তুলিছে।
এই পৰিস্থিতিত ইৰাণে নিজৰ সামৰিক সফলতাক আগবঢ়াই যুদ্ধ অব্যাহত ৰখাৰ সলনি এক কূটনৈতিক সমাধান বিচৰা উচিত। এই সমাধান তেওঁলোকে এই যুদ্ধবিৰামৰ গইনালৈ দাবী কৰা উচিত। যুদ্ধ অব্যাহত নাৰাখি আলোচনাৰ মাজেৰে সংঘাত সমাপ্ত কৰা ইৰাণৰ বাবে অধিক লাভজনক হ’ব পাৰে। ইৰাণে নিজৰ পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচীত সীমা আৰোপ কৰাৰ বিনিময়ত নিষেধাজ্ঞা উঠাই লোৱাৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াব পাৰে আৰু হৰমুজ জলপথ পুনৰ মুকলি কৰিব পাৰে। এনে চুক্তিয়ে কেৱল সংঘাতৰ অৱসানেই নহয়, ইৰাণৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ পথো সুগম কৰিব। পশ্চিমীয়া দেশবোৰৰ দীর্ঘদিনীয়া সীমাবদ্ধতাই ইৰাণৰ অর্থনীতিৰ যথেষ্ট ক্ষতিসাধন কৰিছে। এই সীমাবদ্ধতাবোৰ উঠাই ললে ইৰাণৰ জনগণে সন্মুখীন হোৱা অর্থনৈতিক সংকটবোৰৰ শাম কাটিব। তথাপিও এনে চুক্তি সহজ নহ’ব। আমেৰিকাৰ নীতিত থকা অসংগতি আৰু অতীতৰ চুক্তি ভঙা ঘটনাবোৰে ইৰাণৰ মাজত গভীৰ সন্দেহৰ সৃষ্টি কৰিছে। দুয়ো পক্ষৰ মাজত এই অবিশ্বাস আলোচনাৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূর্ণ বাধা হিচাপে দেখা দিব পাৰে।
সংঘাতৰ সমাপ্তিৰ বাবে দুটা পথ আছে—এটা সাময়িক অস্ত্ৰবিৰতি আৰু আনটো এক বিস্তৃত শান্তি চুক্তি। পাকিস্তানৰ মধ্যস্থতাত দুয়োটা দেশৰ মাজত সাময়িক অস্ত্রবিৰতিৰ সম্ভাৱনা স্পষ্ট হৈ পৰিছে। কিন্তু অস্ত্ৰবিৰতি স্থায়ী সমাধান নহয়, কিয়নো মূল সমস্যাবোৰ সমাধান নোহোৱাকৈ থাকিব। তাৰ বিপৰীতে, এক বিস্তৃত শান্তি চুক্তিয়ে পাৰমাণৱিক প্ৰশ্ন, আঞ্চলিক নিৰাপত্তা আৰু অৰ্থনৈতিক সম্পৰ্কসমূহত থকা জড়তাবোৰ সমাধান কৰিব পাৰিব।
এই সংঘাতে কিছুমান গুৰুত্বপূর্ণ বাস্তৱতাও প্ৰকাশ কৰিছে। প্ৰথমতে, ই দেখুৱাইছে যে সামৰিক শক্তিৰে ইৰাণৰ পাৰমাণৱিক আৰু ক্ষেপণাস্ত্ৰ কাৰ্যসূচী সম্পূৰ্ণ ৰূপে ধ্বংস কৰা সম্ভৱ নহয়। দ্বিতীয়তে, ই আঞ্চলিক নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাৰ দুৰ্বলতা উন্মোচন কৰিছে, য’ত বহিঃশক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা অধিক। গাল্ফ দেশবোৰে পশ্চিমীয়া দেশবোৰক নিজ দেশৰ ভিতৰত সামৰিক বেছ বনাবলৈ দি গোটেই অঞ্চলটোত এক স্থায়ী অস্থিৰতা সুনিশ্চিত কৰিছে। কিন্তু এই যুদ্ধৰ ফলত কাতাৰে স্পষ্ট কৰি দিছে যে তেওঁলোকে এই যুদ্ধত কোনো ধৰণৰ অংশগ্রহণ কৰিব নালাগে। এই পৰিস্থিতিয়ে আঞ্চলিক সহযোগিতাৰ প্ৰয়োজনীয়তাক অধিক স্পষ্ট কৰি তুলিছে।
ইয়াৰ ওপৰি, ইৰাণেও নিজৰ সীমাবদ্ধতাবোৰ স্বীকাৰ কৰিব লাগিব। পাৰমাণৱিক ক্ষমতাই সম্পূৰ্ণ নিৰাপত্তা প্ৰদান কৰিব নোৱাৰে, আৰু ই এক আক্রমণৰ অজুহাত হিচাপে ব্যৱহৃত হ’ব পাৰে। ইৰাণে ইয়াৰ প্রমাণ যোৱা চাৰিটা দশকত পাইছে। এই সংঘাতে দেখুৱাইছে যে দেশখনৰ মূল শক্তি হৈছে ইয়াৰ জনসাধাৰণ আৰু ইয়াৰ সহনশীলতা। এক বিস্তৃত শান্তি চুক্তিয়ে দুয়ো পক্ষৰ মাজত পাৰস্পৰিক বুজাপৰাৰ পৰস্থিতি সুনিশ্চিত কৰিব। ইৰাণে পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচীত নিজেই সীমাবদ্ধতা আৰোপ কৰিব পাৰে, আনহাতে আমেৰিকাই নিষেধাজ্ঞা উঠাই ল’ব পাৰে। ইয়াৰ লগতে আঞ্চলিক সহযোগিতামূলক নিৰাপত্তা ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা সম্ভৱ, য’ত বিভিন্ন দেশ জড়িত থাকিব।
অৰ্থনৈতিক সহযোগিতাও এই প্ৰক্ৰিয়াত গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে। শক্তি, প্ৰযুক্তি আৰু অবকাঠামো উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত যৌথ প্ৰকল্পসমূহে স্থায়ী শান্তিৰ পথ মুকলি কৰিব পাৰে। যুদ্ধত হোৱা ক্ষতিৰ ক্ষতিপূৰণ দিয়াও পুনৰ গঠন প্ৰক্ৰিয়াৰ এক অংশ হ’ব পাৰে। শেষত, এই সংঘাতৰ সমাধান দুয়ো পক্ষৰ মানসিকতা সলনি কৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ইৰাণে নিজৰ সামৰিক সফলতাক কূটনৈতিক লাভত ৰূপান্তৰ কৰিব লাগিব আৰু আমেৰিকাই সামৰিক চাপৰ সীমাবদ্ধতা বুজি সহাবস্থানৰ পথ গ্ৰহণ কৰিব লাগিব। আমেৰিকাই আন দেশৰ আভ্যন্তৰীণ বিষয়বোৰত হস্তক্ষেপৰ কথা পুনঃচিন্তা কৰা উচিত। ইৰাক, আফগানিস্তানৰ ৰাজনৈতিক অস্থিৰতাই আমেৰিকাৰ এনে নীতিৰ বিফলতাৰ প্রমাণ।
এই সংঘাত যদিও ধ্বংসাত্মক, তথাপিও ই এক ঐতিহাসিক সুযোগ প্ৰদান কৰিছে—দীৰ্ঘদিন ধৰি চলি থকা দ্বন্দ্বৰ অন্ত পেলোৱাৰ লগতে গোটেই অঞ্চলটোলৈ শান্তি অনা। দেশবোৰে যদি এই সুযোগ সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে, তেন্তে ইয়াৰ ফলাফল কেৱল ইৰাণ আৰু আমেৰিকাৰ বাবে নহয়, সমগ্ৰ পশ্চিম এছিয়াৰ বাবে স্থায়ী শান্তিৰ পথ মুকলি কৰিব পাৰে।
পাৰভিন চুলতানা(লেখিকা প্রমথেশ বৰুৱা মহাবিদ্যালয়ৰ ৰাজনীতি বিভাগৰ সহকাৰী অধ্যাপিকা)
