ব্ৰহ্মপুত্ৰত চীনৰ বৃহৎ বান্ধক কেন্দ্ৰ কৰি উদ্বেগজনক সংকেত! কি ক’লে চীনা ভূতত্ত্ববিদসকলে?

আনুমানিক ১৪৭.৮ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ ব্যয় কৰি ব্ৰহ্মপুত্ৰত বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ বান্ধ নিৰ্মাণ কৰি আছে চীনে। কিন্তু এই অঞ্চলৰ ভূতাত্ত্বিক দিশবোৰ চীনৰ এই ‘মেগা’ বান্ধৰ বাবে ‘বৃহ’ বাধা হৈ পৰিছে।

চীন চৰকাৰৰ সমৰ্থিত ভূতত্ত্ববিদসকলে (জিঅ’লজিষ্ট) সকীয়াই দিছে যে বান্ধটো য’ত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে, সেইটো এটা ‘এক্টিভ ফল্ট লাইন’ত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ফলত অঞ্চলটোত ভূমিস্খলন আৰু ভূমিকম্পৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। তদুপৰি, বান্ধটোৰ আন্তঃগাঁথনিও ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱাৰ আশংকা আছে।

তিব্বতৰ ইয়াৰলুং ছাংপো নদীত বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ বান্ধ নিৰ্মাণ কৰি আছে চীনে। সেই নদীৰ পানী ভাৰতৰ সীমান্তৰে প্ৰৱেশ কৰি নাম লৈছে ছিয়াং, ব্ৰহ্মপুত্ৰ। ইয়াৰ পিছত বাংলাদেশৰ ভূখণ্ডত প্ৰৱেশ কৰিছে।

ব্ৰহ্মপুত্ৰত চীনৰ বান্ধ নিৰ্মাণ কৰাটো কৌশলগত দিশকে ধৰি বহু দিশত দিল্লীৰ বাবে তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। এই নদীৰ সোঁতৰ পৰা আৰম্ভ কৰি নদীৰ পাৰত বসবাস কৰা বাসিন্দাসকলৰ অৱস্থাক লৈ দিল্লী বহুবাৰ সৰৱ হৈছে।

এইবাৰ চীনৰ ভূতাত্ত্বিক জৰীপৰ (জিঅ’লজিকেল চাৰ্ভে) ভূতত্ত্ববিদসকলে সেই অঞ্চলত এই বান্ধ নিৰ্মাণৰ সন্দৰ্ভত সকীয়াই দিছে। ভূতাত্ত্বিকভাৱে এই অঞ্চলটো ভূমিকম্পীয়ভাৱে সক্ৰিয়। যাৰ বাবে অঞ্চলটোত প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ আশংকা আছে।

চীনা ভাষাৰ ‘Sedimentary Geology and Tethyan Geology’ নামৰ আলোচনীখনত প্ৰকাশিত গৱেষণাৰ মতে এই প্ৰকল্পটো দক্ষিণ-পূব তিব্বতত ইয়াৰলুং ছাংপো নদীৰ ‘গ্ৰেট বেণ্ড’ বা বৃহৎ মোৰৰ ওচৰত ‘পাইজেন ফল্ট’ নামৰ সক্ৰিয় টেকটনিক ফল্ট জ’নত অৱস্থিত। গৱেষকসকলে এই ফল্টটো প্ৰায় ২৬ লাখ বছৰ আগতে আৰম্ভ হোৱা ভূতাত্ত্বিক যুগ ‘প্লেইষ্ট’চিন’ৰ পৰাই ‘অতি সক্ৰিয়’ হৈ থকা বুলি জানিবলৈ দিয়ে আৰু ইয়াত এতিয়াও টেকটনিক বা ভূগাঁথনিগত কম্পন অব্যাহত আছে। এই ফল্ট জ’নত যিকোনো আন্তঃগাঁথনিৰ স্থায়িত্ব প্ৰশ্নবোধক, সেয়া ৰাস্তাই হওক, সুৰংগ হওক, দলং হওক বা বান্ধেই হওক!

অধ্যয়নটোত কোৱা হৈছে যে ফল্ট লাইনৰ নিৰন্তৰ লৰচৰ কৰি থকাটোৱে চাৰিওফালৰ শিল আৰু পাহাৰৰ ঢাল অস্থিৰ কৰি তুলিব পাৰে, যাৰ ফলত প্ৰকল্প এলেকাৰ চাৰিওফালে ভূমিস্খলন, শিলাস্খলন আৰু ভূপৃষ্ঠৰ বিকৃতিৰ আশংকা বৃদ্ধি পাব পাৰে। ভূতত্ত্ববিদসকলে অঞ্চলটোত প্ৰকল্পটোৰ বাবে ক্ৰমাগত ভূতাত্ত্বিক গতিবিধিৰ নিৰীক্ষণৰ পৰামৰ্শ দিছে।

২০২৫ চনত চীনে আৰম্ভ কৰা এই জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পটো ইয়াৰলুং ছাংপো নদীৰ নাটকীয় ‘গ্ৰেট বেণ্ড’ বা বৃহৎ মোৰৰ ওচৰৰ মেডগ কাউন্টিত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। এই মোৰতেই নদীখনে তীব্ৰ ‘ইউ-টাৰ্ণ’ লৈ তাৰ পাছত অৰুণাচল প্ৰদেশত ‘ছিয়াং’ হিচাপে ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰে, য’ত ই পিছলৈ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীত পৰিণত হয়।

ভাৰতে ইয়াৰ পূৰ্বেও এই নদীত চীনে বান্ধ নিৰ্মাণ কৰাক লৈ পৰিৱেশগত দিশৰ পৰা উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছিল। এইবাৰ চীনৰ নিজৰ ভূখণ্ডৰ ভূতত্ত্ববিদসকলেই দিল্লীৰ সেই উদ্বেগক যেন মান্যতা দিলে।