অলপতে ন্যায়াধীশ বি আৰ গাভাই ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ হিচাপে অৱসৰ গ্ৰহণ কৰিছে। কিন্তু অৱসৰৰ ঠিক আগে আগে তেওঁ লোৱা কেইবাটাও সিদ্ধান্তই বেছ বিতৰ্কৰ সৃষ্টি কৰিছে। তেনে এটা সিদ্ধান্ত হৈছে, যোৱা মে মাহত, ন্যায়াধীশ উজ্জ্বল ভূঞা আৰু ন্যায়াধীশ অভয় ওকাই পৰিৱেশৰ বিষয়ে দিয়া ৰায় এটা প্ৰত্যাহাৰ কৰাটো। প্ৰত্যাহাৰ কৰা সেই ৰায়টোৰ প্ৰভাৱ সুদূৰপ্ৰসাৰী। উচ্চতম ন্যায়ালয়ে যিটো ৰায় প্ৰত্যাহাৰ কৰিছে সেই ৰায়টোৰ গোচৰটো আছিল বনশক্তি বনাম কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ। ৰায়টো প্ৰদান কৰিছিল উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ প্ৰাক্তন ন্যায়াধীশ এ এচ ওকা আৰু বৰ্তমানৰ ন্যায়াধীশ উজ্জ্বল ভূঞাই।
ৰায়টোৰ যোগেদি ২০০৬ চনৰ পৰিৱেশ প্ৰভাৱ মূল্যায়ন জাননী (2006 Environment Impact Assessment (EIA) Notification) অমান্য কৰি প্ৰকল্প সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছতো পৰিৱেশ, বন আৰু জলবায়ু মন্ত্ৰালয়ে পাৰিৱেশিক অনুমোদন দিয়া ব্যৱস্থাটো ৰদ কৰা হৈছিল। ৰায়টোৰ যোগেদি চৰকাৰে ২০১৭ আৰু ২০২১ চনত জাৰী কৰা নিৰ্দেশো বাতিল কৰা হৈছিল। উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ দুজনীয়া খণ্ড বিচাৰপীঠৰ এইটো এটা অত্যন্ত তাৎপৰ্যপূৰ্ণ আৰু ঐতিহাসিক ৰায় আছিল। ক’ৰবাত কিবা এটা প্ৰকল্প স্থাপন কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱাৰ আগতে, সেই প্ৰকল্পটোৱে অঞ্চলটোৰ বা তাৰ ওচৰ পাজৰৰ ঠাইৰ পৰিৱেশ কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰিব? প্ৰকল্পটোৰ বাবে পাৰিৱেশিক অনুমোদন দিয়াৰ আগতে সেইবোৰ কথা চালি-জাৰি চোৱাটো অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। সেইকাৰণেই ১৯৮৬ চনৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইনৰ অধীনত পৰিৱেশ প্ৰভাৱ মূল্যায়ন জাননী, ২০০৬ (2006 Environment Impact Assessment (EIA) Notification) অনা হৈছিল।
এখন সভ্য সমাজত যেতিয়া কোনো এখন আইন প্ৰণয়ন কৰা হয়, তাৰ এক পটভূমি আৰু ইতিহাস থাকে। আইন এখন হঠাৎ ক’ৰবাৰ পৰা সৰি নপৰে। সেয়ে, আমি ১৯৮৬ ৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইনৰ পটভূমিটো বিচাৰ কৰি চোৱা ভাল। এই আইনখন অনা হৈছিল ১৯৮৪ চনৰ ২-৩ ডিচেম্বৰৰ নিশা ভূপালৰ ইউনিয়ন কাৰ্বাইডৰ পৰা মিথাইল গেছ নিৰ্গত হৈ সংঘটিত হোৱা ভয়াবহ দুৰ্ঘটনাৰ পিছৰ পটভূমিত। এই দুৰ্ঘটনাত শুই থকা অৱস্থাতে কেইবা হাজাৰো মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল আৰু কেইবা লাখো লোক জীৱনলৈ ঘুণীয়া হৈছিল। ইউনিয়ন কাৰ্বাইডৰ হৈ ওকালতি কৰি চৰকাৰে বিচৰা ছহেজাৰ কোটি টকাৰ ক্ষতিপূৰণৰ কমাই মাত্ৰ নশ চিয়ানব্বৈ কোটি টকা দিবলৈ উচ্চতম ন্যায়ালয়ক সন্মত কৰা কাৰণে পিছৰ জীৱনত ফালি এচ নৰমান অনুতপ্ত হৈছিল।
তেওঁ সেই গোচৰটোত ইউনিয়ন কাৰ্বাইডৰ হৈ তেওঁ ওকালতি কৰাটো উচিত নাছিল বুলিও কৈছিল। গতিকে ১৯৮৬ ৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন অনা হৈছিল এনে এটা পটভূমিত। পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ প্ৰশ্নটো এটা মামুলি প্ৰশ্ন নহয়। কিন্তু সেই সকলো কথা পাহৰি গৈ, প্ৰচলিত আইন উলংঘা কৰি কেন্দ্ৰ চৰকাৰে প্ৰায় ২০০০০ কোটি মূল্যৰ বিভিন্ন প্ৰকল্পত অনুমোদন জনাইছিল। তাৰ কাৰণে তেওঁলোকে ২০১৭ আৰু ২০২১ চনত বিশেষ জাননী জাৰী কৰিছিল। সেইকাৰণেই, ন্যায়াধীশ ওকা আৰু ভূঞাই তেওঁলোকৰ ৰায়ত প্ৰকল্প সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত পাৰিৱেশিক অনুমোদন দিয়া কাৰ্য দেখদেখকৈ বেআইনী বুলি কৈছিল। কিন্তু উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ তিনিজনীয়া বিচাৰপীঠে, যিখন বিচাৰপীঠত তেতিয়াৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ বি আৰ গাভাই, ন্যায়াধীশ উজ্জ্বল ভূঞা আৰু ন্যায়াধীশ কে বিনোদ চন্দ্ৰণ আছিল, ন্যায়াধীশ ওকা আৰু ন্যায়াধীশ উজ্জ্বল ভূঞাৰ মে মাহৰ ৰায়টো ২/১ মতৰ ব্যৱধানত বাতিল কৰিছিল, অৰ্থাৎ বি আৰ গভাই আৰু কে বিনোদ চন্দ্ৰণে ৰায়টো বাতিল কৰি ৰায় দান কৰিছিল। কিন্তু উজ্জ্বল ভূঞাই তাৰ দুৰ্ঘোৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। মে মাহৰ ৰায়টো বাতিল নকৰিলে ২০০০০ কোটিতকৈ বেছি চৰকাৰী টকা পানীত পৰিব বুলি ৰায়টো বাতিল কৰা হৈছিল আৰু তেওঁলোকে বিভিন্ন প্ৰকল্পৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰকল্প সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছতো, প্ৰয়োজন সাপেক্ষে জৰিমনা লৈ প্ৰকল্পৰ পাৰিৱেশিক অনুমোদন দিয়াৰ ব্যৱস্থাটো বাহাল ৰাখিছিল। এই ৰায়টোৰ পূৰ্ণ বিৰোধিতা কৰি উজ্জ্বল ভূঞাই ৯৭ পৃষ্ঠাৰ এটা মন্তব্য দিছিল। তেওঁ পৰিৱেশ প্ৰভাৱ মূল্যায়ন অবিহনে প্ৰকল্প কাৰ্যকৰী কৰা কাৰ্যটো পৰিৱেশ আইনৰ বাবে ‘অভিশাপ’ বুলি অভিহিত কৰিছিল। কেতিয়াবা ৰায় এটাতকৈ তাৰ বিৰোধিতাহে গৌৰৱমণ্ডিত হৈ উঠে।
এসময়ত, ন্যায়াধীশ খান্নাই ‘এ ডি এম জৱলপুৰ বনাম শিৱকান্ত শুক্লা’ মোকৰ্দমাৰ ৰায়ৰ বিৰোধিতা কৰা একমাত্ৰ ন্যায়াধীশ আছিল। এই ৰায়টো কি আছিল? জৰুৰীকালীন অৱস্থাত ব্যক্তি স্বাধীনতা খৰ্ব কৰিলেও ন্যায়ালয়ে তাত হস্তক্ষেপ কৰিব নোৱাৰিব। তেতিয়াৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ এ এন ৰায়ৰ পৌৰহিত্যত চলা এই গোচৰটোৰ বাকী কেইগৰাকী ন্যায়াধীশ আছিল এইচ এম বেগ, ওৱাই ভি চন্দ্ৰচূড়,পি এন ভাগৱতী আৰু এইচ আৰ খান্না। কিন্তু ন্যায়াধীশ খান্নাই এই ৰায়টোৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। তেওঁ কৈছিল ব্যক্তি স্বাধীনতা খৰ্ব হ’লে যি কোনো পৰিস্থিতিতে ন্যায়ালয়ে হস্তক্ষেপ কৰা উচিত।
তেওঁৰ বিৰোধিতাৰ বাবে, তেওঁক চেৰাই গৈ ১৯৭৭ চনত বেগকে, ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ পতা কাৰণে, তেওঁ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ পৰা পদত্যাগ কৰিছিল। এতিয়া চৰকাৰে পৰিৱেশ ধ্বংস কৰি যি ধৰণে আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পত গা এৰি দি সমগ্ৰ দেশৰ পৰিৱেশৰ প্ৰতি বিপদ মাতি আনিছে, সেই পটভূমিত উজ্জ্বল ভূঞাৰ বিৰোধিতাও ভৱিষ্যতলৈ এক গৌৰৱোজ্জ্বল বিৰোধিতা বুলি চিহ্নিত হৈ ৰ’ব। কোনে জানে এ ডি এম জৱলপুৰ মোকৰ্দমাৰ ৰায় ২০১৭ চনত সলনি হোৱাৰ দৰে হয়তো এদিন বি আৰ গভাই আৰু কে বিনোদ চন্দ্ৰণৰ ৰায় বদলি যাব পাৰে। ওকা আৰু ভূঞাৰ ৰায়ো ঘূৰি আহিব পাৰে। উজ্জ্বল ভূঞা অসম সন্তান হোৱা বাবে তেওঁৰ এই ঐতিহাসিক ভূমিকাৰ বাবে আমিও গৌৰৱান্বিত।
