ভাৰতৰ পুৰণি শ্ৰম আইনসমূহক একবিংশ শতিকাৰ উপযোগী কৰি গঢ়ি তোলাৰ এক বৃহৎ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে। ২১ নৱেম্বৰ তাৰিখৰ পৰা চাৰিটা শ্ৰম সংহিতা (Code) কাৰ্যকৰী কৰিছে। এই সংস্কাৰসমূহ পূৰ্বৰ ২৯ টা বিভক্ত আইনক একত্ৰিত কৰি অনা হৈছে। এই নতুন ব্যৱস্থাৰ লক্ষ্য হৈছে ব্যৱসায়িক সুবিধা আৰু কৰ্মচাৰীৰ সুৰক্ষাৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰা।
বহু বছৰৰ বিতৰ্ক আৰু আলোচনাৰ অন্তত এই সংহিতা কেইটা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে, যিয়ে দেশৰ নিয়োগ খণ্ডত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আনিব বুলি আশা কৰা হৈছে।
চাৰিটা মূল সংহিতা
পুৰণি, জটিল আইন দূৰ কৰি নতুনকৈ প্ৰৱৰ্তন কৰা এই চাৰিটা সংহিতা হৈছে: ১. দৰমহাৰ সংহিতা (The Code on Wages, 2019) ২. ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা (The Industrial Relations Code, 2020) ৩. বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্মৰ অৱস্থা সংহিতা (The Occupational Safety, Health and Working Conditions Code, 2020) ৪. সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা (The Social Security Code, 2020)
চৰকাৰী বিষয়াসকলে এই পৰিৱৰ্তনসমূহক ‘গিগ ইকনমি‘ (Gig Economy) আৰু ডিজিটেল প্লেটফৰ্মসমূহৰ দ্বাৰা পৰিচালিত অৰ্থনীতিত বিনিয়োগ, চাকৰি সৃষ্টি আৰু সৰ্বাংগীন উন্নয়নত গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।
শ্ৰমিকৰ বাবে মূল সুবিধা আৰু অধিকাৰসমূহ
এই সংস্কাৰসমূহৰ মূল লক্ষ্য হৈছে নিয়োগক আনুষ্ঠানিক কৰা আৰু অসুৰক্ষিত শ্ৰমিক গোটসমূহলৈ সুৰক্ষা বৃদ্ধি কৰা।
লিখিত চুক্তি বাধ্যতামূলক: এতিয়া সকলো কৰ্মচাৰীয়ে, তেওঁ যিকোনো খণ্ডতেই কাম নকৰক কিয়, এখন আনুষ্ঠানিক নিয়োগ পত্ৰ (Appointment Letter) লাভ কৰিব লাগিব। ইয়াৰ ফলত কামৰ চৰ্তসমূহৰ স্বচ্ছতা নিশ্চিত হ’ব আৰু কৰ্মসংক্রান্ত বিবাদ হ্ৰাস পাব।
স্বাস্থ্য আৰু নিৰাপত্তা: ৪০ বছৰৰ ঊৰ্ধ্বৰ শ্ৰমিকসকলে বছৰেকীয়া বিনামূলীয়া স্বাস্থ্য পৰীক্ষাৰ সুবিধা লাভ কৰিব। মহিলা শ্ৰমিকসকলে নিৰাপত্তা বিধি মানি ৰাতি কাম কৰিব পাৰিব (Night Shifts), আৰু খনিৰ দৰে কঠোৰ কামতো জড়িত হ‘ব পাৰিব।
সামাজিক সুৰক্ষাৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি: ডেলিভাৰী কৰা লোক বা টেক্সী চালকৰ দৰে ‘গিগ‘ আৰু ‘প্লেটফৰ্ম‘ শ্ৰমিকসকলক প্ৰথমবাৰৰ বাবে ন্যূনতম মজুৰি আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ আওতালৈ অনা হৈছে। অসংগঠিত খণ্ডৰ মহিলাৰ বাবে মাতৃত্বকালীন ছুটী (Maternity Leave) পূৰ্বৰ সীমাৰ পৰা ২৬ সপ্তাহলৈ বৃদ্ধি কৰা হৈছে।
গ্ৰেচুৱিটি আৰু অতিৰিক্ত কামৰ সংস্কাৰ: নিৰ্দিষ্ট ম্যাদৰ চুক্তিভিত্তিক শ্ৰমিকসকলে এতিয়া পাঁচ বছৰৰ পৰিৱৰ্তে কেৱল এক বছৰ সেৱাৰ পিছতেই গ্ৰেচুৱিটিৰ বাবে যোগ্য হ‘ব। অতিৰিক্ত কামৰ (Overtime) বাবদ মজুৰি দুগুণ কৰা হৈছে, অৱশ্যে শ্ৰমিকৰ স্পষ্ট সন্মতি সাপেক্ষে।
কামৰ সময়সীমা: এই পৰিৱৰ্তনসমূহে সপ্তাহত কৰা কামৰ সময় ৪৮ ঘণ্টাত নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। নিৰ্দিষ্ট চৰ্ত সাপেক্ষে দৈনিক কামৰ সময় ১২ ঘণ্টালৈ বঢ়াব পাৰি, য‘ত বিশ্ৰামৰ ক্ষেত্ৰত কোনো আপোচ কৰা নহ‘ব।
নিয়োগকৰ্তাসকলৰ বাবে এই সংহিতাসমূহে অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বৃদ্ধিৰ বাবে নমনীয়তা আনিছে:
শ্ৰমিক অব্যাহতিৰ নিয়ম: ৩০০ জনলৈকে কৰ্মচাৰী থকা কোম্পানীসমূহে এতিয়া চৰকাৰী অনুমোদন নোহোৱাকৈ শ্ৰমিক অব্যাহতি দিব পাৰিব বা কাম বন্ধ কৰিব পাৰিব। পুৰণি আইনত এই সীমা আছিল ১০০ জন।
সম মজুৰি: একে কামৰ বাবে একে মজুৰি বাধ্যতামূলক কৰা হৈছে।
ৰাষ্ট্ৰীয় মজুৰিৰ সীমা (National Floor Wage): ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত এক মজুৰিৰ সীমা বান্ধি দি অঞ্চলভেদে থকা মজুৰিৰ তাৰতম্য হ্ৰাস কৰাৰ লক্ষ্য লোৱা হৈছে।
চৰকাৰে দাবী কৰিছে যে এই পৰিৱৰ্তনসমূহে “বিনিয়োগৰ দুৱাৰ মুকলি কৰিব আৰু কোটি কোটি চাকৰি সৃষ্টি কৰিব”, যাৰ ফলত ভাৰত ৫ ট্ৰিলিয়ন অৰ্থনীতিৰ দিশে আগবাঢ়িব।
প্ৰতিক্ৰিয়া
এই সংস্কাৰসমূহৰ ওপৰত মিশ্ৰিত প্ৰতিক্ৰিয়া পোৱা গৈছে। উদ্যোগপতিসকল আৰু ভাৰতীয় উদ্যোগ কনফেডাৰেচন (CII)কে ধৰি ব্যৱসায়িক লবীসমূহে এই পদক্ষেপসমূহক আদৰণি জনাইছে। প্ৰধানমন্ত্ৰী মোদীয়ে এই সংহিতাক দুয়োপক্ষৰ বাবে ‘জয়‘ বুলি অভিহিত কৰিছে আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ আৰু ব্যৱসায়ক ‘ৰঙা ফিটা‘ৰ মেৰপেচৰ পৰা মুক্তি দিয়াৰ কথা কৈছে।
আনহাতে, অল ইণ্ডিয়া ট্ৰেড ইউনিয়ন কংগ্ৰেছ (AITUC)ৰ দৰে শ্ৰমিক ইউনিয়নসমূহে অসন্তুষ্টি প্ৰকাশ কৰিছে। তেওঁলোকে ৩০০ জনলৈকে অব্যাহতি দিয়াৰ সীমা বৃদ্ধি কৰাক শ্ৰমিকক আঁতৰোৱাৰ ‘লাইচেন্স‘ প্ৰদান কৰা বুলি সমালোচনা কৰিছে। ইউনিয়নসমূহৰ মতে, ইয়াৰ ফলত কৰ্মচাৰীসকলৰ নিৰাপত্তাহীনতা বৃদ্ধি পাব আৰু যুটীয়াভাৱে আলোচনাৰ ক্ষমতা দুৰ্বল হৈ পৰিব।
তেওঁলোকে এইটোও দাবী কৰিছে যে ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতাৰ অধীনত ধৰ্ণা (Strike) আৰু প্ৰতিবাদৰ ওপৰত নতুন বাধা আৰোপ কৰা হৈছে, যি শ্ৰমিকৰ প্ৰতিবাদী কণ্ঠক দমন কৰিব পাৰে।
ৰাজ্যসমূহৰ স্থিতি
বিৰোধী-শাসিত ৰাজ্যসমূহ যেনে কেৰালা আৰু পশ্চিমবংগই কেন্দ্ৰৰ এই নতুন নীতিসমূহক গ্ৰহণ কৰিবলৈ সাজু নহয়। তেওঁলোকে ইতিমধ্যেই আইনৰ কিছু অংশ সংশোধন কৰাৰ ইংগিত দিছে:
কেৰালাই শ্ৰমিক অব্যাহতিৰ সীমা ৩০০ৰ পৰা কমাই ২০০ শ্ৰমিকত সীমিত কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে।
ইফালে পশ্চিমবংগই মহিলাসকলৰ বাবে ৰাতিৰ কাম কৰাৰ নিয়মাবলী (Night Shift Rules) পুনৰ বিবেচনাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছে।
পশ্চিমবংগৰ শ্ৰম মন্ত্ৰীয়ে এই সন্দৰ্ভত মন্তব্য কৰিছে যে, “কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ক্ষমতাৰ অতিৰিক্ত ব্যৱহাৰ কৰি যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সংবেদনশীলতা (Federal Sensitivities) উপেক্ষা কৰিছে।”
চৰকাৰে দাবী কৰা অনুসৰি এই সংহিতাসমূহে অধিক সহজে চাকৰি লাভ কৰা, ৯০% অনানুষ্ঠানিক শ্ৰমিকৰ বাবে বিস্তৃত সামাজিক সুৰক্ষা, আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰত লিংগ সমতাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছে।
অৱশ্যে এই সংস্কাৰসমূহ কিমান সফল হয়, সেয়া সময়তহে প্ৰকাশ পাব। শ্ৰম মন্ত্ৰণালয়ে সজাগতা সৃষ্টিৰ বাবে অভিযান আৰু হেল্পলাইন প্ৰদানৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছে। বিশেষজ্ঞসকলে অৱশ্যে এই আইনসমূহৰ দুৰ্ব্যৱহাৰ ৰোধ কৰিবলৈ সতৰ্ক নিৰীক্ষণৰ পোষকতা কৰিছে।
