তিব্বতৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা ইয়াৰলুং ছাংপো নদীৰ তলৰ অৱবাহিকাত চীনে বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ বান্ধ নিৰ্মাণ কৰি আছে। অৰুণাচল প্ৰদেশৰ পৰা মাত্ৰ ৫০ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত অৱস্থিত এই প্ৰকল্পৰ বিৰুদ্ধে ভাৰতে ওলোটা পদক্ষেপ আৰম্ভ কৰিছে। চীনৰ বান্ধৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই অৰুণাচলত ‘চিয়াং উজনি বহুমুখী প্ৰকল্প’ বা ছিয়াং আপাৰ মাল্টিপাৰপাছ প্ৰজেক্ট (SUMP) আৰম্ভ কৰা হৈছে।
এই প্ৰস্তাৱিত বান্ধটোৱে ১১ হাজাৰ মেগাৱাট বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰাৰ লগতে বান নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষেত্ৰতো গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব। যদিহে এই প্ৰকল্প কাৰ্যকৰী হয় তেন্তে ই হ’ব ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ জলবিদ্যুৎ শক্তি কেন্দ্ৰ। ভাৰতে এই প্ৰকল্প ৰূপায়ণৰ বাবে প্ৰস্তুতি আৰম্ভ কৰিছে যদিও চীনৰ বান্ধটোৱে ভাৰতত গুৰুতৰ প্ৰভাৱ পেলাব বুলি আশংকা কৰা হৈছে।
ইয়াৰ পূৰ্বে চীনে তিব্বতত এই বান্ধ নিৰ্মাণৰ কথা ঘোষণা কৰিছিল। চোৰাংচোৱা বিভাগৰ মতে, যোৱা কেইমাহমানত তেওঁলোকে এই বান্ধ নিৰ্মাণৰ কাম বহুখিনি আগুৱাই লৈ গৈছে। সীমান্ত অঞ্চলত চীনে নিৰ্মাণ কৰা এই বান্ধটোক লৈ ভাৰত চৰকাৰ যথেষ্ট চিন্তিত।
চীনে এই বান্ধ নিৰ্মাণ কৰি থকা ইয়াৰলুং ছাংপো নদীৰ উৎপত্তি তিব্বতত। তাৰ পিছত অৰুণাচল প্ৰদেশত নদীখনৰ নাম হৈছে ছিয়াং। তাৰ পৰাই অসমত প্ৰৱেশ কৰাৰ পিছত ব্ৰহ্মপুত্ৰ হিচাপে বাংলাদেশত প্ৰৱেশ কৰে।
ভাৰতৰ লাখ লাখ মানুহৰ জীৱিকা এই নদীখনক কেন্দ্ৰ কৰিয়েই আছে। চীনে যদি বান্ধটো নিৰ্মাণ কৰে তেন্তে গ্ৰীষ্মকালত নিম্ন অৱবাহিকাৰ পানী ৮৫ শতাংশ পৰ্যন্ত হ্ৰাস পোৱাৰ আশংকা কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত ভাৰত আৰু বাংলাদেশতো কৃষি আৰু উদ্যোগত প্ৰভাৱ পৰিব। ইয়াৰ লগতে পলস পৰিবহণ ব্যাহত হ’ব, যাৰ ফলত পৰিৱেশৰ ওপৰত গুৰুতৰ প্ৰভাৱ পৰিব।
তদুপৰি যিহেতু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ মূল নিয়ন্ত্ৰণ চীনৰ হাতত থাকিব, গতিকে চীনে বিভিন্ন দিশৰ পৰা ভাৰতক বিপদত পেলোৱাৰ সুযোগ পাব। কিন্তু বেইজিঙে এই বান্ধৰ মূল উদ্দেশ্য বিদ্যুৎ উৎপাদন বুলি উল্লেখ কৰিছে। ইয়াৰ দ্বাৰা আন কোনো দেশৰ কোনো ক্ষতি নহ’ব। কিন্তু ভাৰতে কোনো ধৰণৰ ৰিস্ক ল’বলৈ অনিচ্ছুক।
বেইজিঙৰ প্ৰতিটো পদক্ষেপৰ ওপৰত তীক্ষ্ণ দৃষ্টি ৰখাৰ উপৰিও ভাৰতে কৌশলগতভাৱে ইয়াৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনোৱাৰ উপায় প্ৰস্তুত কৰি আছে। কেন্দ্ৰই লোকসভাক লিখিতভাৱে জনাইছে যে, “চীনে জলবিদ্যুৎ শক্তি কেন্দ্ৰ নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী অৱবাহিকাৰ সৈতে জড়িত সকলো কাম-কাজৰ ওপৰত নজৰ ৰখা হৈছে।” নদীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল লোকসকলৰ জীৱন আৰু জীৱিকা সুৰক্ষিত কৰাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা হ’ব।
আন্তঃসীমান্ত নদী প্ৰকল্পৰ ক্ষেত্ৰত স্বচ্ছতা, তথ্য বিনিময় আৰু পূৰ্বৰ পৰামৰ্শৰ সন্দৰ্ভত এই বিষয়ত বেইজিঙক অহৰহ হেঁচা প্ৰয়োগ কৰি আহিছে দিল্লীয়ে। কিন্তু ইয়াৰ পৰা কোনো বিশেষ ফল পোৱা নাই। এনে পৰিস্থিতিত ভাৰতেও ‘এছইউএমপি’ প্ৰকল্পৰ সৈতে এক বৃহৎ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে।
এই নতুন প্ৰকল্পত ভাৰতে বছৰি ১১ হাজাৰ মেগাৱাট বা ৪৭ বিলিয়ন ইউনিট বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰিব। ইয়াৰ ব্যয় ১.৫ লাখ কোটি। ইয়াৰ উপৰিও এই প্ৰকল্পটো এনেদৰে ডিজাইন কৰা হৈছে যাতে বান নিয়ন্ত্ৰণ আৰু পানীৰ প্ৰবাহৰ গতিপথ সলনি কৰাৰ ফলত উদ্ভৱ হোৱা বিপদসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পৰা যায়। এই প্ৰকল্পটো কেৱল আৰ্থিকভাৱেই নহয় ভূ-ৰাজনৈতিক দিশতো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
