মানুহে সপোন কিয় দেখে, এইটো এক জটিল আৰু ৰহস্যময় বিষয়। বিজ্ঞানী আৰু মনোবিজ্ঞানীসকলে এই বিষয়ে বহু বছৰ ধৰি গৱেষণা কৰি আছে, কিন্তু কোনো এটাই সৰ্বসন্মত উত্তৰ পোৱা নাই। বৰ্তমান বহুকেইটা জনপ্ৰিয় তত্ত্ব আছে।
স্মৃতিশক্তি একত্ৰীকৰণ আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ :
আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় তত্ত্ববোৰৰ ভিতৰত ই অন্যতম। টোপনিৰ সময়ত, বিশেষকৈ REM (Rapid Eye Movement) টোপনিৰ সময়ত, আমাৰ মগজুৱে দিনটো সংগ্ৰহ কৰা তথ্য আৰু স্মৃতিবোৰ স্থায়ীভাৱে সংৰক্ষণ কৰে আৰু সংগঠিত কৰে। সপোনে এই প্ৰক্ৰিয়াত এক ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে, য’ত মগজুৱে পুৰণি আৰু নতুন অভিজ্ঞতাৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰে।
আৱেগিক প্ৰক্ৰিয়াকৰণঃ
কিছুমান বিশেষজ্ঞৰ মতে, সপোনে আমাক আমাৰ আৱেগবোৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু মোকাবিলা কৰাত সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত আমাৰ মগজুৱে নিৰাপদ পৰিৱেশত (সপোনত) জাগ্ৰত জীৱনৰ চাপ বা ট্ৰমা (Trauma) সমূহৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ অভ্যাস কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত আৱেগবোৰৰ তীব্ৰতা লাঘৱ হয়।
ভাবুকি অনুৰূপণ
এই তত্ত্ব মতে, সপোনবোৰ হৈছে একপ্ৰকাৰৰ ‘ফ্লাইট বা ফাইট‘ (Fight-or-Flight) অনুশীলন। সপোনত ভয়ংকৰ বা বিপদজনক পৰিস্থিতি দেখা মানে হৈছে আমাৰ মগজুৱে বাস্তৱ জগতত সম্ভাৱ্য বিপদসমূহৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাৰ বাবে নিজকে সাজু কৰে।
সমস্যা সমাধান আৰু সৃষ্টিশীলতাঃ
টোপনিৰ সময়ত সচেতন মনৰ বাধা নথকাৰ বাবে, মগজুৱে সমস্যা সমাধানৰ বাবে অগতানুগতিক আৰু সৃষ্টিশীল সংযোগ গঢ়ি তুলিব পাৰে।
ছিগমুণ্ড ফ্ৰয়ডৰ তত্ত্বঃ
বিখ্যাত মনোবিজ্ঞানী ফ্ৰয়ডৰ মতে, সপোন হৈছে অচেতন মনৰ গোপন আকাংক্ষা, ইচ্ছা আৰু হেঁচাৰ (unconscious desires) বহিঃপ্ৰকাশ। সপোনে এই অৱদমিত বাসনা বা অপ্ৰকাশিত ইচ্ছাবোৰক এক প্ৰতীকী ৰূপত দেখুৱায়।
পাৰ্শ্বক্ৰিয়াঃ
কিছুমান বিজ্ঞানীৰ মতে, সপোনৰ কোনো উদ্দেশ্য নাই। ই কেৱল REM টোপনিৰ সময়ত মগজুত হোৱা যাদৃচ্ছিক বৈদ্যুতিক সংকেতৰ এক পাৰ্শ্বক্ৰিয়া বা উপজাত।
জাগ্ৰত অভিজ্ঞতাৰ প্ৰতিফলনঃ
বেছিভাগ সপোনেই আমাৰ জাগ্ৰত অৱস্থাৰ শেহতীয়া কাৰ্যকলাপ, কথা-বতৰা বা জীৱনৰ চিন্তা-ভাৱনাসমূহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠে।
মুঠতে ক‘বলৈ গ‘লে, মানুহে সপোন দেখে কিয়নো ই স্মৃতি সংহত কৰা, আৱেগিক চাপ মোকাবিলা কৰা, আৰু মগজুৰ কাৰ্যক্ষমতা বজাই ৰখাৰ দৰে কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ জৈৱিক আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ অংশ হ‘ব পাৰে।
