মধ্য ভাৰতৰ বনাঞ্চলসমূহৰ মাজৰ সংযোগকাৰী পথ বা কৰিডৰসমূহ ক্ৰমান্বয়ে সংকুচিত হৈ অহাৰ বাবে বাঘৰ মুক্ত বিচৰণ আৰু বংশবৃদ্ধিৰ ক্ষেত্ৰত এক ডাঙৰ সংকট দেখা দিছে। সাধাৰণতে দুবছৰ বা তিনি বছৰ বয়স হ’লে ডেকা বাঘবোৰে মাকৰ এলেকা এৰি নিজৰ বাবে নতুন বাসস্থান আৰু সংগীৰ সন্ধানত দীঘলীয়া যাত্ৰা কৰে। কিন্তু বৰ্তমান সময়ত এই বাঘবোৰে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ যাবলৈ আগৰ দৰে বৃহৎ অৰণ্য বিচাৰি পোৱা নাই। খেতি-বাতি, নতুন পথ, ৰেল লাইন আৰু মানুহৰ বসতি স্থাপনৰ ফলত পূৰ্বৰ ডাঙৰ ডাঙৰ বনাঞ্চলসমূহ এতিয়া খণ্ড-বিখণ্ড হৈ পৰিছে, যাৰ ফলত বাঘবোৰ নিজৰ ঠাইতে আৱদ্ধ হৈ পৰিবলগীয়া হৈছে।
শেহতীয়াকৈ জাৰ্নেল ফৰ নেচাৰ কনজাৰভেচন নামৰ বিজ্ঞান আলোচনীত প্ৰকাশ পোৱা এক গৱেষণাত এই বিষয়ে বিতং তথ্য প্ৰকাশ পাইছে। এই গৱেষণাটো ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ ৰিম’ট চেন্সিং আৰু আইআইএলএম বিশ্ববিদ্যালয়ৰ গৱেষকসকলে যৌথভাৱে চলাইছিল। গৱেষক দলটোৰ অন্যতম সদস্য সৌৰভ শানুৱে জানিবলৈ দিয়ে যে তেওঁলোকৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল কম্পিউটাৰ মডেল আৰু উপগ্ৰহৰ তথ্য ব্যৱহাৰ কৰি বাঘবোৰে কেনেকৈ যাতায়ত কৰে আৰু কোনবোৰ পথ এতিয়াও সিহঁতৰ বাবে সুৰক্ষিত, সেইটো বিচাৰি উলিওৱা। ইয়াৰ বাবে তেওঁলোকে গণিতৰ গ্ৰাফ থিয়ৰী আৰু গেম থিয়ৰীৰ দৰে আধুনিক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি বাঘৰ পছন্দ আৰু মানুহৰ পৰা হোৱা বাধাৰ এক মানচিত্ৰ তৈয়াৰ কৰি উলিয়াইছে।
মধ্য ভাৰতৰ বনাঞ্চলসমূহতে সমগ্ৰ দেশৰ প্ৰায় ৪০ শতাংশ বনৰীয়া বাঘ পোৱা যায় আৰু শেহতীয়া তথ্য অনুসৰি ইয়াত বাঘৰ সংখ্যা প্ৰায় ৩,৬৮২ টা। কিন্তু ২০০৫ চনৰ পৰা ২০১৫ চনৰ ভিতৰত এই অঞ্চলৰ বনাঞ্চল প্ৰায় ৫ শতাংশ হ্ৰাস পাইছে। খেতিৰ মাটি আৰু মানুহৰ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে এতিয়া আধাৰতকৈও অধিক মাটি অনা-বনাঞ্চললৈ পৰিৱৰ্তন হৈছে। এই গৱেষণাত পান্না, পেঞ্চ, বান্ধৱগড়, সঞ্জয়-ধুব্ৰী, অচানকমাৰ আৰু ইন্দ্ৰাৱতী নামৰ ছয়খন বাঘ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। ইয়াৰে পেঞ্চ, কানহা আৰু অচানকমাৰক সংযোগ কৰা বনাঞ্চলৰ পথছোৱা বাঘৰ যাতায়তৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি ধৰা পৰিছে, আনহাতে ইন্দ্ৰাৱতী বনাঞ্চলখন একেবাৰে অকলশৰীয়া হৈ পৰিছে। বনাঞ্চলসমূহ এনেদৰে আঁতৰি পৰিলে বাঘৰ মাজত বংশগত আদান-প্ৰদান হ্ৰাস পায় আৰু সিহঁতৰ অস্তিত্ব বিপন্ন হৈ পৰে।
গৱেষণাৰ পৰা দেখা গৈছে সমগ্ৰ এলেকাটোৰ মাত্ৰ ১৮ শতাংশ অংশহে বাঘৰ বাবে অতি উত্তম বাসস্থান হিচাপে ৰৈছে। বাকী ৪৬ শতাংশ অঞ্চল বাঘ থকাৰ বাবে একেবাৰে অনুপযুক্ত হৈ পৰিছে। বাঘৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পৰ্যাপ্ত চিকাৰ যেনে হৰিণা, বনৰীয়া গাহৰি আদি কম থকা আৰু মানুহৰ ঘৰ-দুৱাৰ বেছি থকা অঞ্চলবোৰ বাঘে এৰাই চলিবলৈ চেষ্টা কৰে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ আৰু ৰেলপথসমূহে বাঘৰ চলাচলত ডাঙৰ প্ৰাচীৰৰ দৰে কাম কৰিছে আৰু ইয়াৰ ফলত বাঘৰ বাবে লাভ কৰা সুৰক্ষিত পথৰ সুবিধা বহুখিনি হ্ৰাস পাইছে। ফিল্ড চাৰ্ভে বা মাটিত কৰা পৰীক্ষাৰ জৰিয়তেও গৱেষকসকলে এই মডেলৰ সত্যতা প্ৰমাণ কৰিছে।
এই সংকটৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ কেৱল সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ ভিতৰৰ সীমা সুৰক্ষিত কৰিলেই নহ’ব, বৰং বনাঞ্চলসমূহৰ মাজৰ সংযোগকাৰী পথবোৰো বচাব লাগিব। ডাঙৰ পথ বা আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ কৰোঁতে পৰিৱেশৰ ওপৰত পৰা প্ৰভাৱ সঠিকভাৱে পৰীক্ষা কৰা উচিত। পথসমূহত বন্যপ্ৰাণী পাৰ হ’ব পৰাকৈ বিশেষ উৰণীয়া সেতু বা তলতীয়া পথ নিৰ্মাণ কৰা আৰু স্থানীয় গছ-গছনিৰে সংকুচিত কৰিডৰসমূহ পুনৰদ্ধাৰ কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। ইয়াৰ উপৰি বনাঞ্চলৰ আশে-পাশে থকা স্থানীয় ৰাইজক সংৰক্ষণ কাৰ্যত সঠিকভাৱে অংশীদাৰ কৰিলেহে এই প্ৰচেষ্টা সফল হ’ব। বৰ্তমান সময়ত চহৰসমূহৰ দৰে বন্যপ্ৰাণীৰ সুৰক্ষাৰ বাবেও আধুনিক প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি স্মাৰ্ট ফৰেষ্ট গঢ়ি তোলাৰ জৰুৰী প্ৰয়োজন হৈ পৰিছে।
