চৰকাৰী, চৰকাৰী সাহায্যপ্ৰাপ্ত আৰু বেচৰকাৰী খণ্ডক সামৰি সমগ্ৰ দেশৰ এক লাখৰো অধিক বিদ্যালয় বৰ্তমান মাত্ৰ এজন শিক্ষকৰ জৰিয়তে পৰিচালিত হৈ আছে। শেহতীয়াকৈ সংসদত পোহৰলৈ অহা এই ভয়ংকৰ বাস্তৱে দেশৰ সামগ্ৰিক ছাত্ৰ-শিক্ষকৰ অনুপাত স্বাভাৱিক হৈ থকাৰ পিছতো শিক্ষক নিযুক্তি আৰু বিতৰণৰ ক্ষেত্ৰত থকা তীব্ৰ বিসংগতিৰ কথা উদঙাই দিছে।
ইউ ডি আই এছ ই প্লাছৰ ২০২৫-২৬ বৰ্ষৰ তথ্য অনুসৰি সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত মুঠ ১,০০,৮৪৩ খন এক-শিক্ষকযুক্ত বিদ্যালয় আছে। এই তালিকাত ১৬,৩৫৭ খন বিদ্যালয়ৰে শীৰ্ষত আছে অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, যিটো ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিসংখ্যাৰ ১৬ শতাংশতকৈয়ো অধিক। ইয়াৰ পিছতে আছে ক্ৰমে ঝাৰখণ্ডৰ ৯,৮২৭ খন আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ ৯,২৬৯ খন বিদ্যালয়। আনহাতে কৰ্ণাটকত ৮,০৪২ খন, উত্তৰ প্ৰদেশত ৭,৮৭৪ খন, ৰাজস্থানত ৭,২০০ খন আৰু পশ্চিমবংগত ৬,৭৬৯ খন বিদ্যালয় মাত্ৰ এজন শিক্ষকৰে চলি আছে। এই সাতখন ৰাজ্যতেই দেশৰ মুঠ এক-শিক্ষকযুক্ত বিদ্যালয়ৰ প্ৰায় ৬৫ শতাংশ অৱস্থিত।
কেৱল দৰিদ্ৰ বা দুৰ্গম ভৌগোলিক অৱস্থানৰ ৰাজ্যতে নহয়, আন উন্নত ৰাজ্যসমূহতো এই সমস্যা বিয়পি পৰা পৰিলক্ষিত হৈছে। তেলেংগানাত এনে বিদ্যালয়ৰ সংখ্যা ৪,৭৯৩ খন হোৱাৰ বিপৰীতে তামিলনাডুত ৩,৯৫৭ খন আৰু অসমত ৩,১৫৯ খন। একেদৰে হিমাচল প্ৰদেশত ৩,১২৮ খন, উত্তৰাখণ্ডত ২,৬৫৫ খন আৰু ছত্তীশগড়ত ২,৪৬১ খন এক-শিক্ষকযুক্ত বিদ্যালয় আছে। আনহাতে এই ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ উন্নত প্ৰদৰ্শন কৰা ৰাজ্যসমূহৰ ভিতৰত কেৰালাত ৬৭ খন, নাগালেণ্ডত ৩৫ খন, ছিকিমত ৩১ খন, লাডাখত ২৮ খন, দিল্লীত ৭ খন আৰু আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জত মাত্ৰ এখন বিদ্যালয় এজন শিক্ষকৰে চলি থকাৰ তথ্য পোহৰলৈ আহিছে।
ৰাজ্যসভাত শিক্ষকৰ খালী পদ সন্দৰ্ভত উত্থাপিত এক প্ৰশ্নৰ উত্তৰত শিক্ষা বিভাগৰ ৰাজ্যিক মন্ত্ৰী জয়ন্ত চৌধুৰীয়ে এই তথ্য প্ৰদান কৰে। মন্ত্ৰালয়ে উল্লেখ কৰা অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষানীতিৰ লক্ষ্যৰ ভিতৰতে থাকি দেশত প্ৰাথমিক পৰ্যায়ত ছাত্ৰ-শিক্ষকৰ অনুপাত ১৯, উচ্চ প্ৰাথমিকত ১৭, মাধ্যমিকত ১৫ আৰু উচ্চতৰ মাধ্যমিক পৰ্যায়ত ২৩ হৈ আছে। কিন্তু দেশৰ সামগ্ৰিক ছাত্ৰ-শিক্ষকৰ এই সন্তোষজনক অনুপাতৰ আঁৰত যে স্থানীয় পৰ্যায়ত শিক্ষকৰ উপলব্ধতাৰ ক্ষেত্ৰত তীব্ৰ বৈষম্য লুকাই আছে, সেয়া এক-শিক্ষকযুক্ত বিদ্যালয়ৰ তথ্যই প্ৰমাণ কৰিছে।
শিক্ষকৰ নিযুক্তি, সেৱাৰ চৰ্তাৱলী আৰু কৰ্মস্থান নিৰ্ধাৰণৰ দায়িত্ব ৰাজ্য চৰকাৰ আৰু কেন্দ্ৰীয়শাসিত অঞ্চলৰ প্ৰশাসনৰ অধীনত হোৱা বাবে মন্ত্ৰালয়ে ৰাজ্যভিত্তিক অনুমোদিত পদ বা খালী পদৰ বিতং তথ্য প্ৰদান কৰা নাই। অৱশ্যে অৱসৰ গ্ৰহণ, পদত্যাগ, নতুন পদ সৃষ্টি, কৰ্মচাৰীৰ সালসলনি আৰু গ্ৰামাঞ্চল তথা জনজাতীয় জিলাসমূহত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ নামভৰ্তিৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবেই এই পদসমূহ খালী হৈছে বুলি চৰকাৰে উল্লেখ কৰিছে। ছাত্ৰ-শিক্ষকৰ নিৰ্ধাৰিত অনুপাত বজাই ৰখাৰ বাবে সমগ্ৰ শিক্ষা অভিযানৰ অধীনত আৰ্থিক সাহায্য আগবঢ়োৱাৰ লগতে স্বচ্ছ আৰু মেধাভিত্তিক নিযুক্তি প্ৰক্ৰিয়াৰে খালী পদসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ৰাজ্যসমূহক নিয়মীয়াকৈ পৰামৰ্শ দি আহিছে।
