“জন-অৰণ্য, ধোদ জঘন্য, পুঁজিপতি ধন্য
বনুৱা পণ্য, গণ্য-মান্য সমাজো অনন্য।
মুখা পিন্ধা বৰ মানুহক প্ৰণাম কৰিলি
নাই নাই নাই তোৰ ইজ্জত বেচিলি…”
শোষণ, বৈষম্য আৰু সামাজিক অসমতাৰ বিৰুদ্ধে উচ্চাৰিত এনে তীক্ষ্ণ শব্দই ভূপেন হাজৰিকাৰ গীতক কেৱল সংগীতৰ পৰিসৰত আৱদ্ধ নাৰাখিলে। তেওঁৰ বাবে গান আছিল সমাজক প্ৰশ্ন কৰাৰ, মানুহক সজাগ কৰাৰ আৰু পৰিৱৰ্তনৰ সপোন দেখাৰ এক শক্তিশালী মাধ্যম।
সুধাকণ্ঠ ড° ভূপেন হাজৰিকা কেৱল এজন গায়ক, সুৰকাৰ বা চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতাই নাছিল; তেওঁ আছিল অসমীয়া সমাজ-জীৱনৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ আৰু গভীৰ সামাজিক চেতনাৰে সমৃদ্ধ এজন শিল্পী। তেওঁৰ সাংস্কৃতিক কৰ্মৰাজি ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক চিন্তাৰ পৰা বিচ্ছিন্ন নাছিল। সমাজৰ বৈষম্য, শোষণ, দৰিদ্ৰতা, জাতি-ধৰ্মৰ বিভাজন আৰু মানুহৰ মাজৰ দূৰত্বক তেওঁ নিজৰ সৃষ্টিৰ কেন্দ্ৰলৈ আনিছিল। সংগীতক তেওঁ কেৱল মনোৰঞ্জনৰ মাধ্যম হিচাপে দেখা নাছিল। তেওঁৰ সৃষ্টিত সংগীত হৈ উঠিছিল সমাজক চোৱাৰ এক দৃষ্টিভংগী।
মাৰ্ক্সবাদ, ৰাজনৈতিক দৰ্শন আৰু শ্ৰেণী-চেতনা
ভূপেন হাজৰিকাৰ চিন্তাজগতৰ আৰম্ভণিৰ পৰাই বামপন্থী আৰু মাৰ্ক্সবাদী সমাজ-চিন্তাৰ প্ৰভাৱ দেখা যায়। কলাগুৰু বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ সান্নিধ্যই তেওঁৰ ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক চেতনাৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। পিছলৈ ভাৰতীয় গণ নাট্য সংঘ (IPTA)-ৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্কই সংগীতক সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ মাধ্যম হিচাপে চোৱাৰ দৃষ্টিভংগী অধিক গভীৰ কৰি তোলে।
অৱশ্যে ভূপেন হাজৰিকাৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাক কেৱল ‘মাৰ্ক্সবাদী’ পৰিচয়ৰ মাজত সীমাবদ্ধ কৰি চোৱাটো তেওঁৰ সমগ্ৰ সৃষ্টিশীল যাত্ৰাৰ বাবে যথেষ্ট নহয়। তেওঁ কোনো একমাত্ৰ মতাদৰ্শৰ প্ৰচাৰকত পৰিণত হোৱা নাছিল; বৰং সময়, সমাজ আৰু ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতাৰ সৈতে তেওঁৰ চিন্তাৰো পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল।
তেওঁৰ বহু গীতত শ্ৰেণী-বৈষম্য আৰু শোষণৰ বিৰুদ্ধে স্পষ্ট প্ৰতিবাদ শুনিবলৈ পোৱা যায়। ‘ভাঙ শিল ভাঙ’ৰ দৰে গীতত শ্ৰমিকৰ কঠিন জীৱন, ঘাম আৰু বঞ্চনাৰ ছবি শক্তিশালীভাৱে প্ৰকাশ পাইছে। শিল ভঙা শ্ৰমিকৰ শাৰীৰিক কষ্টৰ বৰ্ণনাৰ মাজেৰে গীতটোৱে এক গভীৰ সামাজিক প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে যিসকলে সমাজৰ ভৌতিক গাঁথনি নিৰ্মাণ কৰে, সেইসকলেই কিয় সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে বঞ্চিত?
একেদৰে ‘দোলা হে দোলা’ আদি গীতত শোষণ আৰু সামাজিক বৈষম্যৰ প্ৰতি তেওঁৰ সংবেদনশীলতা প্ৰকাশ পাইছে। তেওঁৰ গীতৰ ‘মানুহ’ কেৱল কোনো এটা শ্ৰেণী বা পৰিচয়ৰ প্ৰতিনিধিয়েই নাছিল; সেই মানুহ আছিল শ্ৰমজীৱী, নিঃস্ব, বঞ্চিত আৰু প্ৰান্তীয় লোকৰ প্ৰতীক।
মতাদৰ্শৰ বিৱৰ্তন: সাম্যবাদৰ পৰা বিস্তৃত মানৱতাবাদলৈ
ভূপেন হাজৰিকাৰ ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক চিন্তাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য আছিল ইয়াৰ বিৱৰ্তন। তেওঁৰ জীৱনৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত পৃথক পৃথক ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতিৰ প্ৰভাৱ তেওঁৰ সৃষ্টিত পৰিলক্ষিত হয়।
১৯৫০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে ৰচিত ‘প্ৰতিধ্বনি শুনো মই’ত চীনৰ বিপ্লৱ আৰু সাম্যবাদী সমাজ-চিন্তাৰ প্ৰতি ইতিবাচক সুৰ দেখা যায়। কিন্তু ১৯৬২ চনৰ ভাৰত-চীন যুদ্ধই তেওঁৰ চিন্তাত এক উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন আনে। যুদ্ধৰ অভিজ্ঞতা আৰু ভাৰতীয় সৈনিকৰ মৃত্যুৱে তেওঁৰ সৃষ্টিত নতুন জাতীয়তাবাদী অনুভূতিৰ প্ৰকাশ ঘটায়।
‘কতো জোৱানৰ মৃত্যু হ’ল’, ‘ৰণক্লান্ত নহওঁ মই’ আৰু ‘বুকু হম হম কৰে’ৰ দৰে গীতত দেশ, মানুহ আৰু সামূহিক অস্তিত্বৰ প্ৰতি এক শক্তিশালী আবেগ প্ৰকাশ পায়।
এই পৰিৱৰ্তনেই ভূপেন হাজৰিকাৰ চিন্তাৰ জটিলতাক বুজিবলৈ সহায় কৰে। তেওঁক কেৱল বামপন্থী, কেৱল জাতীয়তাবাদী অথবা কেৱল মানৱতাবাদী শিল্পী বুলি এটা বাকচত ভৰাই থোৱাটো কঠিন। তেওঁৰ সৃষ্টিৰ কেন্দ্ৰত আছিল মানুহ আৰু সেই মানুহক বুজিবলৈ তেওঁৰ দৃষ্টিভংগী সময়ৰ সৈতে সলনি হৈছিল।
সংগীতৰ পৰা চলচ্চিত্ৰলৈ: সংস্কৃতিক সমাজ পৰিৱৰ্তনৰ অস্ত্ৰ হিচাপে
ভূপেন হাজৰিকাৰ সাংস্কৃতিক যাত্ৰা সংগীততে সীমাবদ্ধ নাছিল। চলচ্চিত্ৰৰ ক্ষেত্ৰতো তেওঁ অভিনৱ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰিছিল। অসমীয়া চলচ্চিত্ৰৰ বিকাশত তেওঁৰ অৱদান বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।
আমেৰিকাত অধ্যয়নকালত প’ল ৰবছনৰ দৰে শিল্পীৰ সান্নিধ্যই তেওঁৰ সাংস্কৃতিক দৃষ্টিভংগীত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। প’ল ৰবছনৰ শিল্পীসত্তাই সংগীতক সামাজিক ন্যায় আৰু জনসাধাৰণৰ অধিকাৰৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ যি উদাহৰণ দেখুৱাইছিল, সেয়া ভূপেন হাজৰিকাৰ সৃষ্টিশীল চিন্তাৰ সৈতেও মিল খাইছিল। ১৯৬৭ চনত তেওঁ নিৰ্দলীয় প্ৰাৰ্থী হিচাপে অসম বিধানসভালৈ নিৰ্বাচিত হৈছিল। এই ঘটনাই দেখুৱাই দিয়ে যে তেওঁৰ বাবে শিল্প আৰু সমাজ-ৰাজনীতি সম্পূৰ্ণ পৃথক দুটা ক্ষেত্ৰ নাছিল পিছলৈ হিন্দী চলচ্চিত্ৰতো তেওঁৰ সৃষ্টিশীল পৰিসৰ বিস্তৃত হয়। ১৯৯০-ৰ দশকত কল্পনা লাজমীৰ ‘ৰ’দালী’ ছবিৰ ‘দিল হুম হুম কৰে’ গীতটোৱে তেওঁৰ কণ্ঠ আৰু সংগীতক সৰ্বভাৰতীয় জনপ্ৰিয়তাৰ এক নতুন পৰ্যায়লৈ লৈ যায়। লতা মংগেশকাৰৰ কণ্ঠতো গীতটোৱে ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰে।
ৰাষ্ট্ৰীয় স্বীকৃতি, কিন্তু তাৰো ওপৰত মানুহ
ভূপেন হাজৰিকাৰ সৃষ্টিশীল অৱদানৰ স্বীকৃতি হিচাপে তেওঁ ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটা, দাদাচাহেব ফাল্কে বঁটা, পদ্মভূষণ আদি সন্মান লাভ কৰে। ২০১৯ চনত তেওঁক মৰণোত্তৰভাৱে ভাৰতৰত্নৰে সন্মানিত কৰা হয়। কিন্তু ভূপেন হাজৰিকাৰ মূল্যায়ন কেৱল বঁটা আৰু সন্মানৰ তালিকাৰে সম্পূৰ্ণ নহয়। তেওঁৰ প্ৰকৃত শক্তি আছিল মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিব পৰা ক্ষমতা। তেওঁৰ গীতত নদী আছে, শ্ৰমিক আছে, প্ৰেম আছে, দেশ আছে, দৰিদ্ৰতা আছে, প্ৰতিবাদ আছে আৰু আটাইতকৈ ডাঙৰ কথাটো হ’ল মানুহ আছে। সেইবাবেই তেওঁৰ গীত এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ দলিল হৈ নাথাকিল। সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতি সলনি হোৱাৰ লগে লগে সেই গীতসমূহৰ অৰ্থৰো নতুন নতুন পাঠ সৃষ্টি হৈছে।
শিল্পীক এটা মতাদৰ্শত আৱদ্ধ কৰিব পাৰিনে?
ভূপেন হাজৰিকাৰ জীৱন আৰু সৃষ্টিৰ আটাইতকৈ তাৎপৰ্যপূৰ্ণ শিক্ষা হয়তো ইয়াতেই যে এজন শিল্পীক কেৱল তেওঁৰ কোনো এটা সময়ৰ ৰাজনৈতিক অবস্থানেৰে বিচাৰ কৰিব নোৱাৰি। তেওঁৰ আৰম্ভণিৰ বামপন্থী প্ৰভাৱ, পিছৰ জাতীয়তাবাদী অনুভূতি আৰু জীৱনজোৰা মানৱতাবাদী চেতনা এই সকলোবোৰ মিলিয়েই গঢ় লৈছিল ভূপেন হাজৰিকাৰ শিল্পীসত্তা। তেওঁৰ বাবে সমাজ পৰিৱৰ্তন কোনো বিমূৰ্ত ৰাজনৈতিক তত্ত্ব নাছিল। মানুহৰ জীৱন উন্নত কৰা, শোষিতৰ কণ্ঠক প্ৰকাশ কৰা, বৈষম্যক প্ৰশ্ন কৰা আৰু মানুহৰ মাজত সম্প্ৰীতিৰ সেতু গঢ়া এইবোৰেই আছিল তেওঁৰ সাংস্কৃতিক সাধনাৰ কেন্দ্ৰ। সেই অৰ্থত ভূপেন হাজৰিকাৰ গীত আজিও কেৱল শুনিবলগীয়া গান নহয়; সেয়া সমাজক নতুনকৈ চাবলৈ বাধ্য কৰা এক সামাজিক দলিল।সময় সলনি হৈছে। ৰাজনীতি সলনি হৈছে। সমাজৰ সমস্যাৰ ৰূপ সলনি হৈছে। কিন্তু মানুহৰ মাজত সমতা, মৰ্যাদা, ন্যায় আৰু সম্প্ৰীতিৰ আকাংক্ষা সলনি হোৱা নাই। আৰু সেই বাবেই ভূপেন হাজৰিকাৰ কণ্ঠ আজিও প্ৰাসংগিক। তেওঁৰ গানত আজিও যেন একেটা প্ৰশ্নই প্ৰতিধ্বনিত হয় – মানুহৰ বাবে, মানুহৰ সমাজৰ বাবে, আমি কিমান দূৰ আগবাঢ়িলোঁ?
