দুৰ্নীতি: যেতিয়া ক্ষমতাই নিজৰ সেৱা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে

​দুৰ্নীতিক সাধাৰণতে অতি সৰল ৰূপত বুজা যায়: ঘোচ লোৱা, ৰাজহুৱা ধনৰ অপব্যৱহাৰ কৰা, অবৈধভাৱে কাকো পক্ষপাতিত্ব কৰা, বা ব্যক্তিগত লাভৰ বাবে কোনো চৰকাৰী পদৰ অপব্যৱহাৰ কৰা। কিন্তু দুৰ্নীতি কেৱল ঘোচ লোৱা-দিয়াতকৈয়ো বহু ডাঙৰ বিষয়। ই হৈছে ক্ষমতা আৰু দায়িত্বৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ এক বিকৃত ৰূপ। যেতিয়াই ক্ষমতাপ্রাপ্ত কোনো ব্যক্তিয়ে সেই ক্ষমতা মুখ্যতঃ নিজৰ বাবে, নিজৰ পৰিয়াল, সতীৰ্থ বা নিজৰ ৰাজনৈতিক স্বার্থৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে, তেতিয়াই দুৰ্নীতিৰ আৰম্ভণি ঘটে।

​সেয়েহে, এখন দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত সমাজ এনেকুৱা নহয় য’ত সকলোৱে ঘোচ লয়। বৰঞ্চ ই এনে এক সমাজ, য’ত ৰাজহুৱা স্বার্থ আৰু ব্যক্তিগত স্বার্থৰ মাজৰ পাৰ্থক্যটো লাহে লাহে ম্লান হৈ পৰে।

​দুৰ্নীতিৰ আটাইতকৈ ভয়ানক ৰূপটোত হয়তো কেৱল টকা-পইচাৰ আদান-প্ৰদানেই নহ’ব পাৰে। ৰাজনৈতিকভাৱে প্ৰভাৱশালী কোনো প্ৰতিষ্ঠানক চৰকাৰী ঠিকা প্ৰদান কৰা হ’ব পাৰে। কোনো এজন আমোলাই কাৰোবাৰ পৰা ধন নোপোৱালৈকে ইচ্ছাকৃতভাৱে ফাইলটো পলম কৰাব পাৰে। এজন ৰাজনীতিবিদে ৰাজহুৱা প্ৰয়োজনতকৈ নিৰ্বাচনী লাভালাভৰ হিচাপত ৰাজ্যৰ সম্পদ বিতৰণ কৰিব পাৰে। এজন প্ৰভাৱশালী ব্যৱসায়ীয়ে নিজৰ অনুকূলে আইন প্ৰণয়নত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। এজন আৰক্ষী বিষয়াই ৰাজনৈতিক হেঁচাত অপৰাধীক সুৰক্ষা দিব পাৰে। কোনো বিশ্ববিদ্যালয় কৰ্তৃপক্ষই যোগ্যতাৰ পৰিৱৰ্তে ব্যক্তিগত সম্পৰ্কৰ ভিত্তিত কাৰোবাক নিযুক্তি দিব পাৰে। প্ৰত্যেকটো ক্ষেত্ৰতে, ৰাইজৰ অধিকাৰক কিবা এটা ব্যক্তিগত সুবিধা লৈ ৰূপান্তৰ কৰা হৈছে।

​মূলতঃ দুৰ্নীতি হৈছে বিশ্বাসৰ এক সংকট। ​এখন গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰ এক অপ্ৰকাশিত সামাজিক চুক্তিৰ ওপৰত চলে। নাগৰিকে কৰ দিয়ে, আইন মানি চলে আৰু কিছুমান ক্ষমতা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ হাতত অৰ্পণ কৰে, কাৰণ তেওঁলোকে আশা কৰে যে সেই প্ৰতিষ্ঠানসমূহে ৰাজহুৱা স্বাৰ্থত কাম কৰিব। যেতিয়া এজন বিষয়াই ঘোচ লয়, তেওঁ কেৱল ধন চুৰি কৰাই নহয়, বৰঞ্চ সেই সামাজিক চুক্তি ভংগ কৰে। নাগৰিকৰ মনত সন্দেহ উপজে যে আইন আচলতে আইন নহয়, বৰঞ্চ ই ধন দিব পৰাসকলৰ বাবে ক্ৰয় কৰিব পৰা এক বজাৰৰ বস্তুহে। ​এই কাৰণেই দুৰ্নীতি এটা সাধাৰণ চুৰি কাৰ্যতকৈয়ো অধিক ধ্বংসাত্মক হ’ব পাৰে।

​দুৰ্নীতিৰ মনস্তত্ত্ব-

দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত লোকসকলক কেৱল নৈতিকতাহীন বুলি ভবাটো সহজ। কেতিয়াবা তেওঁলোক সঁচাকৈয়ে তেনে হ’ব পাৰে। কিন্তু দুৰ্নীতিক কেৱল ব্যক্তিগত নৈতিকতাৰে সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰি। ​মানুহ নিজৰ আচৰণৰ যুক্তি প্ৰদৰ্শন কৰাত আচৰিত ধৰণে পাকৈত। ঘোচ লোৱা ব্যক্তি এজনে নিজক চোৰ বুলি নাভাবিবও পাৰে। তেওঁ নিজক বুজাব পাৰে যে সকলোৱে এনেকুৱা কৰে, তেওঁৰ দৰমহা কম, ব্যৱস্থাটোৱেই দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত, বা মানুহে স্বেচ্ছাই দিয়া বস্তুটোহে তেওঁ গ্ৰহণ কৰিছে। এজন ৰাজনীতিবিদে নিজৰ পৰিয়ালক সহায় কৰাটো স্বজনতোষণ নহয় হিচাপে উপস্থাপন কৰিব পাৰে। এজন ব্যৱসায়ীয়ে বিষয়াক ঘোচ দিয়াতো কেৱল “ব্যৱসায় চলোৱাৰ খৰচ” বুলি বৰ্ণনা কৰিব পাৰে।

​এনেদৰেই দুৰ্নীতি প্ৰায়ে নৈতিক সীমা অতিক্ৰম হোৱাৰ পৰাই আৰম্ভ হয়।

​প্ৰথমটো আপোচে দ্বিতীয়টোক সহজ কৰি তোলে। দ্বিতীয়টোৱে তৃতীয়টোক প্ৰায় স্বাভাৱিক কৰি তোলে। অৱশেষত এজন ব্যক্তিয়ে দুৰ্নীতিক আৰু দুৰ্নীতি বুলি অনুভৱ নকৰা হয়।

​ইয়েই হৈছে প্ৰতিষ্ঠানিক সংস্কৃতি ইমান গুৰুত্বপূৰ্ণ হোৱাৰ এটা কাৰণ। যদি এজন সৎ বিষয়া এনে এক প্ৰতিষ্ঠানত প্ৰৱেশ কৰে য’ত সকলোৱে ঘোচ আশা কৰে, তেন্তে সৎ হৈ থকাটো নিজেই কঠিন হৈ পৰে। বিপৰীতভাৱে, য’ত প্ৰতিষ্ঠানসমূহে ধাৰাবাহিকভাৱে দুৰ্নীতিক শাস্তি দিয়ে আৰু সততাক পুৰস্কৃত কৰে, তাত দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত আচৰণ অধিক বিপদজনক হৈ পৰে। ​সেয়েহে দুৰ্নীতিত নৈতিক আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক—দুয়োবিধ সমস্যা।

​ক্ষুদ্ৰ দুৰ্নীতিৰ পৰা বৃহৎ দুৰ্নীতিলৈ:

ক্ষুদ্ৰ  দুৰ্নীতি আৰু বৃহৎ দুৰ্নীতিৰ মাজত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভেদ আছে।​ প্ৰমাণপত্ৰ পাবলৈ নাগৰিকে সৰু ঘোচ দিয়াটো ক্ষুদ্ৰ দুৰ্নীতিৰ উদাহৰণ। ই ক্ষতিকাৰক, অপমানজনক আৰু অন্যায়- বিশেষকৈ বাৰে বাৰে ধন দিব নোৱাৰা দুখীয়া লোকসকলৰ বাবে। কিন্তু বৃহৎ দুৰ্নীতিয়ে লাখ লাখ মানুহৰ জীৱন প্ৰভাৱিত কৰিব পাৰে।

​চৰকাৰী আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্প এটালৈ চাওক। ধৰক এখন দলং নিৰ্মাণৰ বাবে চৰকাৰীভাৱে ১,০০০ কোটি টকা অনুমোদন কৰা হ’ল। যদি ৰাজনীতিবিদ, ঠিকাদাৰ আৰু বিষয়াসকলে সন্মিলিতভাৱে সেই ধনৰ এক বৃহৎ অংশ হৰলুক কৰে (যিটো এই দেশত হৈয়েই আছে), তাৰ পৰিণাম কেৱল বিত্তীয় ক্ষতিতেই সীমাবদ্ধ নাথাকে। দলংখন নিম্নমানৰ সামগ্ৰীৰে নিৰ্মাণ কৰা হ’ব পাৰে। ৰক্ষণাবেক্ষণ অবহেলা কৰা হ’ব পাৰে। প্ৰকল্পটো পলম হ’ব পাৰে। আটাইতকৈ বেয়া অৱস্থাত, ব্যক্তিগত লাভৰ বাবে সুৰক্ষিত হ’বলগীয়া এক গাঁথনিৰ সৈতে আপোচ কৰাৰ বাবে মানুহৰ মৃত্যু পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে।

​সেয়েহে চুৰি হোৱা ধনখিনিয়েই ক্ষতিৰ একমাত্ৰ অংশ নহয়। আটাইতকৈ ডাঙৰ চুৰি হৈছে জীৱনৰ সেই মানদণ্ড যিটো চুৰি হোৱা ধনখিনিয়ে সৃষ্টি কৰাৰ কথা আছিল।

​এটা দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত স্বাস্থ্য বিভাগে কেৱল ধন হৰলুক নকৰে, চিকিৎসালয়ত ঔষধৰ অভাৱ ঘটায। এটা দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত শিক্ষা ব্যৱস্থাই কেৱল খৰচ বৃদ্ধি নকৰে, ল’ৰা-ছোৱালীয়ে নিম্নমানৰ শিক্ষা লাভ কৰে। খাদ্য বিতৰণত দুৰ্নীতিৰ অৰ্থ হৈছে বুভুক্ষু মানুহে ৰাজ্যই তেওঁলোকৰ বাবে আবণ্টন দিয়া বস্তুখিনি নাপাবও পাৰে।

​দুৰ্নীতিয়ে ৰাজহুৱা সম্পদক ব্যক্তিগত সম্পদ লৈ ৰূপান্তৰিত কৰে আৰু ৰাইজৰ দুৰ্দশাক এক অদৃশ্য মূল্যলৈ সলাই পেলায়।

​এটা প্ৰখ্যাত উদাহৰণ: ৱাটাৰগেট (Watergate)।

আমেৰিকাৰ ৱাটাৰগেট কেলেংকাৰীয়ে প্ৰমাণ কৰে যে দুৰ্নীতি কেৱল দৰিদ্ৰ দেশ বা দুৰ্বল গণতন্ত্ৰতেই সীমাবদ্ধ নহয়।

​১৯৭২ চনত ৰাষ্ট্ৰপতি ৰিচাৰ্ড নিক্সনৰ পুনৰ নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰৰ সৈতে জড়িত লোকক ৱাশ্বিংটন ডি.চি.ৰ ৱাটাৰগেট কমপ্লেক্সত থকা ডেম’ক্ৰেটিক নেচনেল কমিটিৰ মুখ্য কাৰ্যালয়ত অবৈধভাৱে প্ৰৱেশ কৰোঁতে ধৰা পেলোৱা হৈছিল। এই ঘটনাটো নিজেই গুৰুতৰ আছিল, কিন্তু ইয়াৰ পিছত অপৰাধ ঢাকি ৰখা আৰু তদন্তত বাধা দিয়াৰ চেষ্টাৰ পৰাহে ডাঙৰ কেলেংকাৰীটো পোহৰলৈ আহিছিল। ​এই কেলেংকাৰীৰ পৰিণামস্বৰূপে ১৯৭৪ চনত নিক্সনে পদত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল। ​ৱাটাৰগেটৰ গুৰুত্ব কেৱল মূল অপৰাধটোতেই নাছিল। নেতাসকলে যেতিয়া ভাবিবলৈ লয় যে ক্ষমতাৰ বাবে থকা নিয়মবোৰতকৈ ক্ষমতা ৰক্ষা কৰাটো অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ, তেতিয়া ৰাজনৈতিক ক্ষমতা কেনেদৰে দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত হৈ পৰিব পাৰে—ই তাকেই প্ৰমাণ কৰিছিল। ​এই শিক্ষা অত্যন্ত গভীৰ: গণতন্ত্ৰ কেৱল নেতাসকলে অপৰাধ কৰিলে বিপদাপন্ন নহয়, বৰঞ্চ অপৰাধ ঢাকি ৰাখিবলৈ চৰকাৰী যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিলেহে ই সংকটাপন্ন হয়।

​ভাৰত: দুৰ্নীতি আৰু প্ৰভাৱৰৰ ৰাজনীতি

স্বাধীনতাৰ পিছৰে পৰা ভাৰতে অসংখ্য দুৰ্নীতি-কেলেংকাৰী প্ৰত্যক্ষ কৰিছে। ১৯৮০ ৰ দশকৰ বোফৰ্ছ বিতৰ্ক, ৯০ ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে হৰ্ষদ মেহতাৰ সৈতে জড়িত ছিকিউৰিটি কেলেংকাৰী, ২জি স্পেকট্ৰম বিতৰ্ক, কমনৱেলথ গেমছ বিতৰ্ক আৰু কয়লা আবণ্টন বিতৰ্ক—এই সকলোবোৰে দুৰ্নীতিৰ সম্পৰ্কে ৰাজহুৱা বিতৰ্কৰ সৃষ্টি কৰিছে, যদিও গোচৰে গোচৰে আইনী আৰু তথ্যগত পৰিস্থিতি যথেষ্ট পৃথক।

​২জি স্পেকট্ৰম বিতৰ্ক বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছিল কাৰণ ই সীমিত ৰাজহুৱা সম্পদ কেনেকৈ আবণ্টন কৰা উচিত সেই বিষয়ে প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছিল। কণ্ট্ৰ’লাৰ এণ্ড অডিটৰ জেনেৰেল (CAG) ৰ ২০১০ চনৰ প্ৰতিবেদনত ইয়াৰ মূল্যায়ন প্ৰণালীৰ ভিত্তিত এক বৃহৎ সম্ভাৱ্য ক্ষতিৰ অনুমান কৰা হৈছিল, আনহাতে পৰৱৰ্তী আইনী প্ৰক্ৰিয়াই গোচৰটোৰ সৈতে জড়িত ৰাজনৈতিক সংকথন জটিল কৰি তুলিছিল। ২০১২ চনত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে স্পেকট্ৰম অনুজ্ঞাপত্ৰসমূহ বাতিল কৰে, আনহাতে ২০১৭ চনত এখন বিশেষ চিবিআই আদালতে ফৌজদাৰী গোচৰত অভিযুক্তসকলক নিৰ্দোষী বুলি ৰায় দিয়ে।

​এই ঘটনাই দুৰ্নীতিৰ বিতৰ্কৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ প্ৰকাশ কৰে-অভিযোগ, প্ৰশাসনিক অনিয়ম, আনুমানিক ক্ষতি আৰু ফৌজদাৰী অপৰাধ একে নহয়। দুৰ্নীতিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ আলোচনাই এইবোৰৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুৱাব লাগিব। ​এই পাৰ্থক্য অতি আৱশ্যকীয়, কাৰণ তথ্যৰ ঠাইত ৰাজনৈতিক শ্লোগানে স্থান লোৱা পৰিৱেশত দুৰ্নীতি অধিক বৃদ্ধি পায়।

​পেনামা পেপাৰ্ছ আৰু দুৰ্নীতিৰ বিশ্বজনীন ৰূপ:

পেনামা পেপাৰ্ছে সমস্যাটোৰ আন এটা দিশ উন্মোচিত কৰিলে। পানামাৰ আইনী প্ৰতিষ্ঠান মছাক ফনচেকাৰ (Mossack Fonseca) পৰা ফাদিল হোৱা লাখ লাখ নথিৰ ভিত্তিত ২০১৬ চনত কৰা তদন্তই সমগ্ৰ বিশ্বৰ বিত্তবানসকলে অফশ্ব’ৰ (offshore) কোম্পানী আৰু বিত্তীয় ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰ কৰাৰ কথা পোহৰলৈ আনিলে। ​আইনগতভাৱে অফশ্ব’ৰ কোম্পানী এটা থকাটো স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে অবৈধ নহয়। এনে গাঁথনিৰ বৈধ উদ্দেশ্য থাকিব পাৰে। সমস্যাটো তেতিয়াহে হয় যেতিয়া আচল মালিকীস্বত্ব লুকুৱাবলৈ, কৰ ফাঁকি দিবলৈ, ক’লা ধন বগা কৰিবলৈ বা অবৈধ সম্পত্তি লুকুৱাবলৈ এনে অস্পষ্ট বিত্তীয় ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

​পেনামা পেপাৰ্ছে দেখুৱালে যে দুৰ্নীতি সদায় বিষয়াক হাতত নগদ ধনৰ খাম দিয়াৰ দৰে দেখা নাযায়। আধুনিক দুৰ্নীতিৰ সৈতে উকীল, একাউণ্টেণ্ট, ভুৱা কোম্পানী (shell companies), কৰ-মুক্ত অঞ্চল আৰু জটিল বিত্তীয় কৌশল জড়িত হ’ব পাৰে।

​অতীতৰ দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত বিষয়াই হয়তো চুটকেছত ধন লুকুৱাই ৰাখিছিল। কিন্তু আধুনিক জগতৰ দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত অভিজাত শ্ৰেণীয়ে কেইবাখনো দেশত বিস্তৃত আইনী ব্যৱস্থাৰ আঁৰত এই ধন লুকুৱাই ৰাখে।

​প্ৰযুক্তি সলনি হৈছে, কিন্তু মানুহৰ অন্তৰ্নিহিত প্ৰবৃত্তি সলনি হোৱা নাই।​

বোধহয় আটাইতকৈ ভয়ংকৰ পৰিস্থিতি তেতিয়া উপজে যেতিয়া দুৰ্নীতি কোনো এজন ব্যক্তিৰ ব্যতিক্ৰমী কাৰ্য হৈ নাথাকি এক সমগ্ৰ ব্যৱস্থাত পৰিণত হয়।

​এনে এখন দেশৰ কথা কল্পনা কৰক, য’ত চৰকাৰী চাকৰিৰ বাবে অঘোষিতভাৱে টকাৰ প্ৰয়োজন হয়, ব্যৱসায়িক অনুজ্ঞাপত্ৰৰ বাবে ৰাজনৈতিক সম্পৰ্কৰ প্ৰয়োজন হয়, চৰকাৰী ঠিকাৰ বাবে কমিশনৰ প্ৰয়োজন হয়, আৰু এজন নাগৰিকে আইনীভাৱে পাবলগীয়া সেৱা এটা পাবলৈও ধন দিবলগীয়া হয়। ​সেই পৰ্যায়ত দুৰ্নীতি ব্যৱস্থাটোৰ ব্যতিক্ৰম হৈ নাথাকে। ​দুৰ্নীতিয়েই ব্যৱস্থা হৈ পৰে।

​ই এক বিষাক্ত চক্ৰৰ সৃষ্টি কৰে। সৎ মানুহবোৰে নিজকে মূৰ্খ অনুভৱ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। টকা দিবলৈ অমান্তি হোৱা ব্যৱসায়ীয়ে ঠিকা হেৰুৱায়। ৰাজনৈতিক হেঁচাক প্ৰতিহত কৰা বিষয়াসকলক বদলি কৰা হয়। একো সলনি নহয় বুলি ভাবি নাগৰিকসকলে অভিযোগ কৰা বন্ধ কৰি দিয়ে। ​অৱশেষত দুৰ্নীতি সামাজিকভাৱে স্বাভাৱিক হৈ পৰে। ​এই স্বাভাৱিককৰণেই হয়তো দুৰ্নীতিৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বিজয়।​ এখন সমাজে দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত ব্যক্তিক সহ্য কৰিব পাৰে। কিন্তু দুৰ্নীতিক দেখি স্তম্ভিত হোৱাৰ ক্ষমতা হেৰুৱাই পেলোৱা সংস্কৃতিক সহ্য কৰাটো বহুগুণে কঠিন হৈ পৰে।

​দুৰ্নীতি আৰু বৈষম্য:

দুৰ্নীতিয়ে বৈষম্যও বৃদ্ধি কৰে। ​ধনীসকলে প্ৰায়ে দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত ব্যৱস্থাৰ সৈতে বুজাবুজি কৰিব পাৰে, কিন্তু দুখীয়া মানুহে নোৱাৰে।

​এজন ধনী ব্যক্তিয়ে সম্পৰ্ক ব্যৱহাৰ কৰি অনুজ্ঞাপত্ৰ পাব পাৰে, আদালতৰ প্ৰক্ৰিয়া ক্ষিপ্ৰ কৰিব পাৰে, বিষয়াক প্ৰভাৱিত কৰিব পাৰে বা সম্পদৰ অগ্ৰাধিকাৰ পাব পাৰে। আনহাতে এজন দুখীয়া নাগৰিকে আইনীভাৱে তেওঁৰ অধিকাৰত থকা নথি এখন পাবলৈকে ঘণ্টাৰ পিছত ঘণ্টা শাৰীত থিয় হ’বলগীয়া হ’ব পাৰে।

​এনেদৰে দুৰ্নীতিয়ে দুখীয়াৰ ওপৰত এক অদৃশ্য কৰৰ সৃষ্টি কৰে।

​ই যোগ্যতাৰ নীতিও ধ্বংস কৰে। যদি নিযুক্তি, ঠিকা আৰু সুযোগসমূহ দক্ষতাৰ সলনি সম্পৰ্কৰ ভিত্তিত বিতৰণ কৰা হয়, তেন্তে প্ৰতিভাৱান লোকসকল হতাশ হৈ পৰে। তেওঁলোকে দেশ এৰি যাব পাৰে, চৰকাৰী সেৱা ত্যাগ কৰিব পাৰে, বা পৰিশ্ৰমৰ যে কোনো মূল্য আছে সেই বিশ্বাস হেৰুৱাই পেলাব পাৰে। ​ই এক বিশেষভাৱে বিপজ্জনক সামাজিক হতাশাবাদৰ জন্ম দিয়ে:

“অসততাক যেতিয়া পুৰস্কৃত কৰা হয়, মই কিয় সৎ হ’ম?”-​এই প্ৰশ্নটো সমগ্ৰ সমাজত বিয়পি পৰিলে দুৰ্নীতিয়ে নিজেই নিজকে বিস্তাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।​ৰাজনৈতিক দুৰ্নীতি বিশেষভাৱে বিপজ্জনক। ৰাজনৈতিক দুৰ্নীতিয়ে বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰাৰ প্ৰধান কাৰণ ৰাজনীতিবিদসকলেই সেই প্ৰতিষ্ঠানসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে যিবোৰে দুৰ্নীতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ কথা।​ এজন দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত কৰ্মচাৰীয়ে বিভাগ এটাৰ পৰা চুৰি কৰিব পাৰে। কিন্তু দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত ৰাজনৈতিক নেতৃত্বই সমগ্ৰ বিভাগটো পৰিচালিত হোৱা নিয়মবোৰকেই সলনি কৰি দিব পাৰে। ​ৰাজনৈতিক দুৰ্নীতিয়ে স্বজনতোষণ, চৰকাৰী যন্ত্ৰৰ অপব্যৱহাৰ, অস্পষ্ট ৰাজনৈতিক পুঁজি সংগ্ৰহ, চৰকাৰী ঠিকাৰ কাৰচাজি, বা নিৰ্বাচনী লাভালাভৰ বাবে ৰাজ্যৰ সম্পদ বিতৰণৰ ৰূপ ল’ব পাৰে।

​কিন্তু ইয়াতকৈও গভীৰ বিপদ এটা আছে। ​যেতিয়া ৰাজনীতি ধনৰ ওপৰত অতিমাত্ৰা নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰে, তেতিয়া নিৰ্বাচন নিজেই দুৰ্নীতি চক্ৰৰ অংশ হৈ পৰিব পাৰে। ৰাজনৈতিক ক্ষমতা পাবলৈ ধন খৰচ কৰা হয়; তাৰ পিছত অৰ্থনৈতিক সুবিধা লাভৰ বাবে ৰাজনৈতিক ক্ষমতা ব্যৱহাৰ কৰা হয়; আৰু সেই অৰ্থনৈতিক সুবিধাই পৰৱৰ্তী নিৰ্বাচনৰ বাবে অধিক ধনৰ সৃষ্টি কৰে।​ ৰাজনীতি আৰু ধনে ইটোৱে সিটোক ইন্ধন যোগাবলৈ আৰম্ভ কৰে। ​গণতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়াটো আনুষ্ঠানিকভাৱে অক্ষুণ্ণ থাকে, কিন্তু ইয়াৰ প্ৰকৃত চৰিত্ৰ সলনি হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে।

​দুৰ্নীতি কেৱল এক নৈতিক স্খলননে? সম্পূৰ্ণৰূপে নহয়। ​ধৰক এজন চৰকাৰী বিষয়াই সামান্য দৰমহা পায় কিন্তু লাখ লাখ টকাৰ অনুজ্ঞাপত্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। যদি শাস্তিৰ সম্ভাৱনা অতি কম আৰু ধনী হোৱাৰ সুযোগ অপৰিসীম হয়, তেন্তে সৎ হৈ থকাৰ প্ৰতিষ্ঠানিক প্ৰেৰণা দুৰ্বল হৈ পৰে। ​ই দুৰ্নীতিক ক্ষমা নকৰে। কিন্তু কেৱল নৈতিক উপদেশেই কিয় ইয়াৰ সমাধান কৰিব নোৱাৰে, ই তাকেই ব্যাখ্যা কৰে।

​এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দুৰ্নীতি-বিৰোধী কৌশলৰ বাবে কেইবাটাও বস্তুৰ প্ৰয়োজন: স্বচ্ছ প্ৰক্ৰিয়া, স্বায়ত্তশাসিত প্ৰতিষ্ঠান, ফলপ্ৰসূ হিচাপ পৰীক্ষা (auditing), তথ্যৰ অধিকাৰ,তথ্যফাঁদকাৰী (whistleblowers) সকলৰ সুৰক্ষা, ৰাজনৈতিক জবাবদিহী, ন্যায়ালয়ৰ স্বাধীনতা, অকাৰণ স্বেচ্ছাচাৰিতা হ্ৰাস কৰা ডিজিটেল ব্যৱস্থা, আৰু সকলোতকৈ ওপৰত শাস্তি পোৱাৰ এক বিশ্বাসযোগ্য সম্ভাৱনা। ​উদ্দেশ্য কেৱল মানুহক ধাৰ্মিক হ’বলৈ কোৱাটো হ’ব নালাগে। ​ই এনে কিছুমান প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি তোলাটো হ’ব লাগে, য’ত সৎ পথক সমৰ্থন কৰা হয় আৰু দুৰ্নীতি কৰাটো কষ্টকৰ হৈ পৰে।

​প্ৰযুক্তিয়ে সহায় কৰিব পাৰে। চৰকাৰী সেৱাসমূহ ডিজিটেল কৰিলে বিষয়া আৰু নাগৰিকৰ মাজত প্ৰত্যক্ষ যোগাযোগ হ্ৰাস পাব পাৰে আৰু সেয়েহে ক্ষুদ্ৰ ঘোচৰ সুযোগ কমাব পাৰে। স্বচ্ছ ক্ৰয় ব্যৱস্থাই ঠিকাবোৰ নিৰীক্ষণ কৰাটো সহজ কৰি তুলিব পাৰে। ৰাজহুৱাভাৱে সুলভ ডাটাবেছে মালিকীস্বত্ব আৰু খৰচ অধিক স্পষ্ট কৰি তুলিব পাৰে। ​কিন্তু প্ৰযুক্তিয়ে নিজেই দুৰ্নীতি নিৰ্মূল কৰিব নোৱাৰে। এটা দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাই এসময়ত কাগজৰ ফাইলৰ কাৰচাজি কৰাৰ দৰেই ডিজিটেল ব্যৱস্থাকো নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ শিকি ল’ব পাৰে।​ অন্তিম সুৰক্ষা সদায় প্ৰতিষ্ঠানিক জৱাবদিহিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

​নাগৰিকৰ ভূমিকা

দুৰ্নীতিৰ চৌপাশৰ সামাজিক পৰিৱেশটোক পাহৰি কেৱল ৰাজনীতিবিদ আৰু আমোলাসকলক দোষাৰোপ কৰাৰ প্ৰৱণতাও দেখা যায়। ​ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানবোৰে কেতিয়াবা বিশেষ সুবিধা বিচাৰি ঘোচ দিয়ে। নাগৰিকে কেতিয়াবা আইনী প্ৰক্ৰিয়া পৰিহাৰ কৰিবলৈ ধন আগবঢ়ায়। প্ৰভাৱশালী ব্যক্তিসকলে নিয়ম অনুসৰণ নকৰিবলৈ সম্পৰ্ক ব্যৱহাৰ কৰে। সমাজে ৰাজহুৱাভাৱে দুৰ্নীতিক গৰিহণা দিব পাৰে, কিন্তু ব্যক্তিগতভাৱে দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত ব্যক্তিৰ সম্পদক প্ৰশংসাও কৰিব পাৰে। ​এই পৰস্পৰবিৰোধী মানসিকতা গুৰুত্বপূৰ্ণ। ​অজ্ঞাত উৎসৰ পৰা অহা সম্পত্তি বা ধনক সফলতাৰ চিন বুলি গণ্য কৰি থকালৈকে কোনো সংস্কাৰেই প্ৰকৃত অৰ্থত দুৰ্নীতিৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিব নোৱাৰে।

​প্ৰকৃত প্ৰশ্নটো কেৱল এনে হ’ব নালাগে:

“এই মানুহজনে কিমান ধন ঘটিলে?” ​ই এনেকুৱাও হ’ব লাগে: “ই কেনেকৈ উপাৰ্জন কৰা হৈছিল?” ​এখন সুস্থ গণতন্ত্ৰৰ বাবে এই প্ৰশ্নটো মৌলিক।

​দুৰ্নীতি কেতিয়াবা নিৰ্মূল কৰিব পৰা যাবনে?

হয়তো সম্পূৰ্ণৰূপে নোৱাৰি। ​যিমান দিনলৈকে মানুহৰ হাতত অসমান ক্ষমতা, অসমান তথ্য আৰু প্ৰতিদ্বন্দ্বিতামূলক স্বাৰ্থ থাকিব, সিমান দিনলৈকে ৰাজহুৱা ক্ষমতা ব্যক্তিগত সুবিধালৈ ৰূপান্তৰিত কৰাৰ চেষ্টা চলিয়েই থাকিব।​ সেয়েহে, বাস্তৱসন্মত লক্ষ্য এখন কাল্পনিক দুৰ্নীতিমুক্ত সমাজ নহয়। ই হৈছে এনে এক সমাজ য’ত দুৰ্নীতি কৰাটো কঠিন, পোহৰলৈ অনাটো সহজ আৰু শাস্তি পোৱাটো নিশ্চিত। ​স্কেনডিনেভিয়ান দেশসমূহে প্ৰায়ে ৰাজহুৱা খণ্ডৰ সততাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মাপকাঠি সমূহত সফলতা প্ৰদৰ্শন কৰে; তেওঁলোকৰ নাগৰিকসকল বাকী মানৱজাতিতকৈ জৈৱিকভাৱে বা নৈতিকভাৱে পৃথক কাৰণে নহয়, বৰঞ্চ প্ৰতিষ্ঠান, স্বচ্ছতা, সামাজিক বিশ্বাস আৰু উত্তৰদায়িত্বই দুৰ্নীতিক বৰ্তাই ৰখা প্ৰয়াস অধিক কঠিন কৰি তোলে। ​ইয়েই হয়তো আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ শিক্ষা। ​ভাল প্ৰতিষ্ঠানবোৰৰ প্ৰতিজন মানুহ সৎ হ’ব বুলি ধাৰণা কৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। মানুহ যে প্ৰলোভনৰ চিকাৰ হ’ব পাৰে, সেই কথা স্বীকাৰ কৰিয়েই সেইবোৰ প্ৰস্তুত কৰা হ’ব লাগে।

​দুৰ্নীতিৰ গভীৰ অৰ্থ:

অৱশেষত, দুৰ্নীতি কেৱল টকা-পইচাৰ বিষয় নহয়। ​ই সম্পৰ্কৰ দুৰ্নীতিৰ বিষয়: নাগৰিক আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত, ক্ষমতা আৰু দায়িত্বৰ মাজত, যোগ্যতা আৰু সুযোগৰ মাজত, আইন আৰু ন্যায়ৰ মাজত।​ ঘোচ দি এখন প্ৰমাণপত্ৰ কিনিব পাৰে। স্বজনতোষণে চাকৰি এটা কিনিব পাৰে। ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱে এটা ঠিকা কিনিব পাৰে। লুকুৱাই ৰখা সম্পদে বিলাসিতা কিনিব পাৰে। কিন্তু এই প্ৰক্ৰিয়াত যি হেৰাই যায় সেয়া উদ্ধাৰ কৰাটো বহুগুণে কঠিন: সেয়া হৈছে বিশ্বাস। ​আৰু এবাৰ বিশ্বাস হেৰাই গ’লে, প্ৰতিষ্ঠানসমূহ ভিতৰৰ পৰা ক্ষয় হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে।

​সেইবাবেই দুৰ্নীতিৰ বিৰুদ্ধে যুঁজখন কেৱল ৰেইড, গ্ৰেপ্তাৰ আৰু কেলেংকাৰীতেই সীমাবদ্ধ হ’ব নালাগে। চৰকাৰী পদবীবোৰ সম্পত্তি নহয়, এক আমানতহে; চৰকাৰী সম্পদ শাসকৰ নহয়, নাগৰিকৰহে; আইন নিৰপেক্ষ হ’ব লাগে; আৰু যোগ্যতা ধন বা সম্পৰ্কৰ তলতীয়া হ’ব নালাগে—এই ধাৰণাটো ৰক্ষা কৰাৰ বাবে ই এক বৃহৎ সংগ্ৰাম। ​সেয়েহে দুৰ্নীতিৰ আটাইতকৈ গভীৰ ট্ৰেজেডী এইটো নহয় যে কিছুমান মানুহ অসৎ উপায়েৰে ধনী হয়। ​ই হৈছে যে সমগ্ৰ সমাজে লাহে লাহে এই ধাৰণাটোৰ সৈতে অভ্যস্ত হৈ পৰে যে কোনো বস্তুৱেই সকলোৰে নহয়। ​যেতিয়া এনে হয়, ৰাজহুৱা সম্পত্তি কাৰো সম্পত্তি হৈ নাথাকে, চৰকাৰী পদ ব্যক্তিগত সুবিধালৈ পৰিণত হয়, আৰু ৰাজহুৱা নৈতিকতা এক অৰ্থহীন বাক্যাংশ হৈ পৰে। ​যেতিয়া এখন সমাজে এই ৰূপান্তৰক গ্ৰহণ কৰিবলৈ অমান্তি হয়, তেতিয়াই দুৰ্নীতিৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ আৰম্ভ হয়।

​ই এক সৰল কিন্তু কঠিন নীতিৰে আৰম্ভ হয়: ক্ষমতা এটা উদ্দেশ্যৰ বাবে দিয়া হয়। যি মুহূৰ্তত ই মূলতঃ ক্ষমতাধাৰী ব্যক্তিজনৰ লাভৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, সেই মুহূৰ্তৰ পৰাই ক্ষমতা নিজেই দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে।