বিশ্ব ক্ষুধা সূচক (গ্ল’বেল হাংগাৰ ইনডেক্স) ২০২৬ য়ে পুনৰবাৰ ক্ষুধা আৰু অপুষ্টিৰ বিৰুদ্ধে ভাৰতৰ অগ্ৰগতিৰ ওপৰত প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে। ১২২খন দেশৰ ভিতৰত ১০০ নম্বৰ স্থানত আছে ভাৰত। ভাৰতৰ স্ক’ৰ ২৪.১, যিটোৱে ‘গুৰুতৰ’ ক্ষুধা পৰিস্থিতিৰ ইংগিত দিয়ে।
ভাৰতৰ তুলনাত বাংলাদেশ ৮৪ নম্বৰ স্থানত থকাৰ বিপৰীতে পাকিস্তান ১০৬ নম্বৰত আছে। কিন্তু ভাৰতৰ আটাইতকৈ চিন্তনীয় বিষয়টো হৈছে পাঁচ বছৰৰ তলৰ শিশুৰ পুষ্টিহীনতা। বিশেষকৈ দক্ষিণ এছিয়াত কম ওজনৰ শিশুৰ হাৰ সৰ্বাধিক।
গ্ল’বেল হাংগাৰ ইনডেক্স প্ৰকাশ কৰিছে ৱেলথাংগাৰহিলফ, কনচাৰ্ণ ৱৰ্ল্ডৱাইড আৰু ইনষ্টিটিউট ফৰ দ্য ইণ্টাৰনেশ্যনেল ল অৱ পিছ এণ্ড আৰ্মড কনফ্লিক্টে (আই এফ এইচ ভি)। খাদ্য সুৰক্ষাৰ উপৰিও অপুষ্টি আৰু শিশুৰ মৃত্যুৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ সূচকসমূহ বিবেচনা কৰি এই প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।
২০২৬ চনৰ সূচকাংকত ভাৰতৰ স্থান যোৱা বছৰ ১২৩খন দেশৰ ভিতৰত ১০২ নম্বৰ স্থানৰ পৰা দুটা স্থান বৃদ্ধি পাইছে। কিন্তু ৰেংকিঙৰ সামান্য উন্নতি হোৱাৰ পাছতো পুষ্টিহীনতাৰ কেইবাটাও সূচক এতিয়াও গভীৰ চিন্তাৰ কাৰণ হৈ পৰিছে।
ভাৰতৰ মুঠ ক্ষুধা সূচকাংক স্ক’ৰ হৈছে ২৪.১। যদি এই নম্বৰ ২০ৰ পৰা ৩৪.৯ৰ ভিতৰত হয় তেন্তে সংশ্লিষ্ট দেশৰ ক্ষুধাৰ পৰিস্থিতিক ‘গুৰুতৰ’ বা ‘উদ্বেগজনক’ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়। আনহাতে বাংলাদেশৰ স্ক’ৰ ১৯.২, যিটো ‘মজলীয়া’ বা ‘moderate’ শিতানত পৰে। পাকিস্তানৰ স্ক’ৰ ২৫.৫, গতিকে সেই দেশখনো ভয়াৱহ ক্ষুধা পৰিস্থিতিৰ শিতানত আছে। দক্ষিণ এছিয়াৰ দেশসমূহৰ ভিতৰত নেপাল ৭২ আৰু শ্ৰীলংকা ৫৩ নম্বৰ স্থানত আছে। অৰ্থাৎ আঞ্চলিক তুলনাত ভাৰতৰ সন্মুখত এতিয়াও ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান আছে।
শিশুৰ পুষ্টিহীনতাৰ পৰিসংখ্যা আৰু অধিক চিন্তনীয়। সূচকাংকৰ তথ্য অনুসৰি ভাৰতত পাঁচ বছৰৰ তলৰ শিশুৰ ১৯ শতাংশই নিজৰ উচ্চতাৰ তুলনাত কম ওজনৰ। এই অৱস্থাক ‘শিশুৰ অপচয়’ বুলি কোৱা হয়। এই সমস্যা সাধাৰণতে তীব্ৰ অপুষ্টি বা অসুস্থতাৰ লগত জড়িত। এই হাৰ দক্ষিণ এছিয়াত ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত সৰ্বাধিক। একে সময়তে পাঁচ বছৰৰ তলৰ ২৯.৩ শতাংশ শিশুৰ উচ্চতা বয়সৰ তুলনাত কম, যিয়ে দীৰ্ঘম্যাদী পুষ্টিহীনতাৰ ইংগিত দিয়ে। এই সমস্যাটোক ‘চাইল্ড ষ্টাণ্টিং’ বুলি কোৱা হয়।
অৱশ্যে ছবিখনৰ আন এটা দিশ আছে। ভাৰতত অপুষ্টিত থকা জনসংখ্যাৰ হাৰ ৯.৮ শতাংশলৈ হ্ৰাস পাইছে। পাঁচ বছৰৰ তলৰ শিশুৰ মাজতো ষ্টাণ্টিঙৰ হাৰ ২০০০ চনত ৫০ শতাংশৰ পৰা ২৯.৩ শতাংশলৈ হ্ৰাস পাইছে। বৰ্তমান পাঁচ বছৰৰ তলৰ শিশুৰ মৃত্যুৰ হাৰ ২.৭ শতাংশ। অৰ্থাৎ কিছুমান ক্ষেত্ৰত উন্নতি ঘটিলেও শিশুৰ পুষ্টিৰ অৱস্থাত আশা কৰা ধৰণৰ অগ্ৰগতি এতিয়াও হোৱা নাই। বিশেষকৈ শিশু অপচয়ৰ হাৰ ১৯ শতাংশ বৃদ্ধিয়ে নীতি নিৰ্ধাৰকসকলৰ বাবে নতুন উদ্বেগৰ সৃষ্টি কৰিছে।
গ্ল’বেল হাংগাৰ ইনডেক্স প্ৰস্তুত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত মুঠ চাৰিটা কাৰক বিবেচনা কৰা হয়—যি জনসংখ্যাৰ অনুপাতে কিমান সংখ্যকে পৰ্যাপ্ত কেলৰি লাভ নকৰে, পাঁচ বছৰৰ তলৰ শিশুৰ উচ্চতাৰ বাবে কম ওজনৰ হাৰ, উচ্চতাৰ বাবে কম ওজনৰ হাৰ আৰু পাঁচ বছৰৰ তলৰ শিশুৰ মৃত্যুৰ হাৰ। ফলত এই সূচকাংকই কেৱল খাদ্য উৎপাদন বা খাদ্যৰ উপলব্ধতা জুখি নাচায়; ই মানুহৰ পুষ্টি আৰু স্বাস্থ্যৰ সামগ্ৰিক পৰিস্থিতিকো সূচায়।
শিশুৰ পুষ্টিহীনতা কেৱল খাদ্যৰ অভাৱৰ বাবেই নহয়। ঘৰুৱা আৰ্থিক অৱস্থা, মাতৃৰ পুষ্টি, বিশুদ্ধ খোৱাপানী, অনাময়, স্বাস্থ্য সেৱা আৰু শিশুৰ খাদ্যত থকা পুষ্টিকৰ খাদ্যৰ বৈচিত্ৰ্য- এই সকলোবোৰৰ প্ৰভাৱ পৰে। পৰ্যাপ্ত পৰিমাণৰ খাদ্য উপলব্ধ হ’লেও সেই খাদ্যত প্ৰয়োজনীয় পুষ্টিকৰ উপাদান নাথাকিলে শিশুৰ স্বাভাৱিক বৃদ্ধিত ব্যাঘাত জন্মাব পাৰে। দীৰ্ঘম্যাদী পুষ্টিহীনতাই শাৰীৰিক বিকাশৰ লগতে শিশুৰ শিক্ষণ ক্ষমতা আৰু ভৱিষ্যতৰ স্বাস্থ্যত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
পৃথিৱীৰ সামগ্ৰিক ছবিখনো সকাহদায়ক নহয়। ২০২৬ চনত গ্ল’বেল হাংগাৰ ইনডেক্সত বিশ্বব্যাপী গড় স্ক’ৰ ১৮.১, যিটো ২০১৮ চনত তুলনামূলক স্ক’ৰ ১৭.৬তকৈ বেয়া। প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছে যে সংঘাত, জলবায়ু সম্পৰ্কীয় দুৰ্যোগ আৰু অৰ্থনৈতিক সংকটে খাদ্য সুৰক্ষাৰ ওপৰত হেঁচা বৃদ্ধি কৰিছে। ২০১৮ চনৰ পৰা ৩২খন দেশত ক্ষুধাৰ পৰিস্থিতিৰ অৱনতি হৈছে। অৰ্থাৎ বিশ্বজুৰি ক্ষুধা হ্ৰাস কৰাৰ ক্ষেত্ৰত দীৰ্ঘম্যাদী অগ্ৰগতিৰ ক্ষেত্ৰতো বাধাৰ সৃষ্টি হৈছে।
সেয়েহে, ভাৰতত ৰেংকিঙত কেইঢাপমান আগুৱাই যোৱাটো সফলতাৰ পৰিমাপ হিচাপে গণ্য কৰা উচিত নহয়। শিশুৰ পুষ্টিহীনতা, পুষ্টিকৰ খাদ্যৰ সুবিধা আৰু দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ খাদ্য সুৰক্ষা আদি সমস্যাৰ স্থায়ী সমাধান অতি প্ৰয়োজনীয়। অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিয়ে সাধাৰণ জনসাধাৰণৰ বিশেষকৈ শিশুৰ পুষ্টিৰ অৱস্থাত কিমান প্ৰভাৱ পেলাইছে সেই প্ৰশ্নটোও গুৰুত্বপূৰ্ণ। গ্ল’বেল হাংগাৰ ইনডেক্সৰ শেহতীয়া পৰিসংখ্যাই স্পষ্ট কৰি দিয়ে যে ভাৰতে ক্ষুধা আৰু পুষ্টিহীনতাৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এতিয়াও বহু দূৰ আগবাঢ়িবলগীয়া আছে।
