ভাৰতে ইতিমধ্যে বিশ্বৰ পঞ্চম বৃহত্তম অৰ্থনীতিৰ খিতাপ লাভ কৰিছে। প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে নিশ্চিত যে কেইবছৰমানৰ ভিতৰত ই তৃতীয় বৃহত্তম অৰ্থনীতি হিচাপে পৰিগণিত হ’ব। আৰু ইয়াৰ সমগ্ৰ কৃতিত্ব মোডী চৰকাৰ! কিন্তু সঁচাকৈয়ে তেনেকুৱা নে? ১৯৯১ চনত ড০ মনমোহন সিঙৰ হাত ধৰি অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ নহ’লে ভাৰতৰ অৰ্থনীতি এই উচ্চতাত উপনীত হ’ব পাৰিলেহেঁতেননে? ভাৰতৰ প্ৰাক্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী মনমোহন সিঙৰ মৃত্যুৰ পিছত অৰ্থনৈতিক মহলৰ পৰাই উত্থাপন হৈছে এই প্ৰশ্ন।
৯০ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে বিত্তমন্ত্ৰী হিচাপে ভাৰতক মুক্ত অৰ্থনীতিলৈ লৈ যোৱা, তাৰ পিছত ২০০৪ চনৰ পৰা দহ বছৰ ধৰি প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে একেৰাহে সংস্কাৰ কৰা – ভাৰতৰ পতনশীল অৰ্থনীতিক ওপৰলৈ তুলি অনাৰ ৰূপকাৰ হিচাপে বাৰে বাৰে উচ্চাৰিত হৈছে ‘দ্য ফেমাছ ব্লু টাৰ্বান’ৰ নাম।
২০০৯–২০১২ চনলৈকে কেন্দ্ৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক উপদেষ্টা হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল কৌশিক বসুৱে। বিশ্ব বেংকৰ প্ৰাক্তন মুখ্য অৰ্থনীতিবিদজনে অনুভৱ কৰে যে মনমোহনৰ অদ্বিতীয় পৰিচয় তেওঁৰ ভদ্ৰতা আৰু বিনয়, আৰু সেয়া তেওঁৰ চূড়ান্ত আত্মবিশ্বাসৰ পৰাই আহিছিল। কৌশিক বসুৱে বিশ্বাস কৰে যে মনমোহনৰ নাম কেৱল ভাৰতৰে নহয়, বিশ্বৰ অন্যতম মহান ৰাজনীতিবিদ হিচাপে লিখা ৰ’ব।
তেওঁৰ ভাষাত ‘তিখৰ বুদ্ধিদীপ্ত ব্যক্তিত্ব, বিনয় আৰু আত্মবিশ্বাস – এই তিনিটাৰ সংমিশ্ৰণ ৰাজনীতিত খুব কমেইহে দেখা যায়। তেওঁ নব্বৈৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে ভাৰতৰ ডুবন্ত অৰ্থনীতিলৈ গতি কঢ়িয়াই আনিছিল। সেই সময়ত তেওঁ যি প্ৰতিভা আৰু সৃষ্টিশীলতা দেখুৱাইছিল সেয়া ভাৰতৰ বাহিৰত আমেৰিকা আৰু ইউৰোপলৈকে বিয়পি পৰিছে। তেওঁৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰে এতিয়াও কৰ্পৰেট নেতৃত্ব, বিজ্ঞান, গৱেষণা আৰু নীতি নিৰ্ধাৰণত ছাপ পেলাইছে।’
মনমোহনৰ সৈতে চাৰি বছৰ ধৰি কাম কৰা কৌশিকে মূল্যায়ন কৰে, ‘ৰাজনীতিৰ বাদ-বসম্বাদৰ বাবে তেওঁৰ সময় নাছিল, আৰু সেইটোৱে তেওঁক বাকী সকলোৰে পৰা পৃথক কৰি তুলিছিল।’ আৰু সেই প্ৰতিভা আৰু বুদ্ধিমত্তাই তেওঁক অৰ্থনীতিৰ ইতিহাসত অনন্য কৰি তুলিছিল। নব্বৈৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে ভাৰতৰ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ মজুত একেবাৰে তললৈ নামিছিল। এই ক্ষেত্ৰত দেশৰ আমদানি নিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি পাইছে। সস্তীয়া তেল আৰু কেঁচামাল তেতিয়াৰ ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ পৰা আহিছিল, আৰু ছোভিয়েট ইউনিয়ন ভাৰতীয় সামগ্ৰীৰ বিশাল বজাৰ আছিল। ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ বাণিজ্যিক সম্পৰ্কৰ বাবে ভাৰতৰ আমদানি বাণিজ্যত আমেৰিকান ডলাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ নাছিল।
কিন্তু ১৯৯১ চনত ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ পতনে এক অশান্ত পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি কৰিছিল যিয়ে ভাৰতৰ আৰ্থিক অৱস্থা আৰু বেয়া কৰি তুলিছিল। এনে পৰিস্থিতিত কিছু মাহ পূৰ্বে বিত্তমন্ত্ৰীৰ দায়িত্ব লোৱা মনমোহনে সংসদত বাজেট দাখিল কৰিবলগীয়া হৈছে। বিশাল ঋণৰ বোজাৰ সৈতে তেওঁ হাতত এটা ভাঙি পৰা অৰ্থনীতি পাইছিল! তেওঁ বিষয়টো জনসাধাৰণৰ পৰা লুকুৱাই ৰখা নাছিল।
বাজেট ভাষণৰ আৰম্ভণিতে তেওঁ কয়, ‘ভাৰতত মুদ্ৰাস্ফীতিৰ হাৰে ১০% সীমা অতিক্ৰম কৰিব, আৰু ই সমাজৰ দৰিদ্ৰ শ্ৰেণীৰ বাবে সৰ্বাধিক সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিব। অৰ্থনীতিৰ দুৰ্দশা আৰু লুকুৱাব পৰা নাযায়। স্বাধীন ভাৰতে ইয়াৰ আগেয়ে এনে পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হোৱা নাই!’ ইয়াৰ পিছতে ১৯৯১ চনত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ ঘোষণা। মহৰ্ষি মনমোহনে অৰ্থনৈতিক উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু বজাৰ ভিত্তিক মুক্ত অৰ্থনীতিৰ পথত আগবাঢ়িছিল।
তেওঁ স্পষ্টকৈ কৈছিল, ‘ভাৰতৰ সকলো দিশতে অত্যধিক চৰকাৰ কেন্দ্ৰিকতা, আমোলাতন্ত্ৰৰ পেচে অৰ্থনীতিক সংকটৰ দিশে ঠেলি দিছে। এতিয়া বজাৰভিত্তিক অৰ্থনৈতিক নীতিয়ে দেশখনক বচাব পাৰে।‘ এফালে গুৰুত্বপূৰ্ণ খণ্ডসমূহত প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ ৫১ শতাংশ পৰ্যন্ত বৃদ্ধি কৰিছিল।
আনহাতে, কেইবাটাও ৰাজহুৱা খণ্ডই ব্যক্তিগত বিনিয়োগৰ বাট মুকলি কৰি দিলে। মনমোহনে যুক্তি দিছিল যে পূৰ্বৰ চৰকাৰে প্ৰৱৰ্তন কৰা লাইচেন্স ৰাজে একচেটিয়া অধিকাৰ সৃষ্টি কৰি ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশ স্তব্ধ কৰি আছে। সেই লাইচেন্স ৰাজ বন্ধ কৰি অধিক উৎপাদনকাৰী কোম্পানীক দেশৰ বজাৰত প্ৰৱেশৰ অনুমতি দিয়া হওক। ইয়াৰ ফলত উৎপাদন বৃদ্ধি পাব, প্ৰতিযোগিতাই দাম হ্ৰাস কৰিব, সামগ্ৰীৰ মানো উন্নত হ’ব।
ব্যক্তিগত আৰু বিদেশী বিনিয়োগৰ বাবে ভাৰতীয় বজাৰ মুকলি কৰাৰ সন্দৰ্ভত মনমোহনে কম সমালোচনা শুনিবলগীয়া হোৱা নাই। কিন্তু তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে ৰাজীৱ গান্ধীয়ে বিচৰাৰ দৰেই ১৯৯১ চনৰ বাজেট আছিল কঠিন অথচ মানৱীয়। তেওঁৰ একালৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক উপদেষ্টা অশোক লাহিৰীয়ে তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী পি ভি নৰসিংহ ৰাওৰ শলাগ ল’ব বিচাৰিছে যে সেই সময়ত এজন শীতল মস্তিষ্কৰ, দক্ষ অৰ্থনীতিবিদ মনমোহনক বিত্তমন্ত্ৰী হিচাপে বাছনি কৰিছিল। আচলতে সমালোচনাক ইতিবাচক হিচাপে লোৱাৰ অদম্য ক্ষমতা মনমোহনৰ আছিল।
এই সন্দৰ্ভত শুকুৰবাৰে আৰ বি আইৰ প্ৰাক্তন ৰাজ্যপাল ৰঘুৰাম ৰাজনে এটা কাহিনী শ্বেয়াৰ কৰে — অৰ্থনীতিবিদ ইশ্বাৰ আলুৱালিয়াকে ধৰি তেওঁলোক পাঁচজন লোকে ২০১২ চনত বিত্তমন্ত্ৰী মনমোহনৰ কৃতিত্বৰ ওপৰত লিখা এখন গ্ৰন্থ উন্মোচনী অনুষ্ঠানত অংশগ্ৰহণ কৰে। যদিও আলুৱালিয়াৰ সৈতে মনমোহনৰ সম্পৰ্ক বন্ধুত্বপূৰ্ণ, তথাপিও পেনেলিষ্ট হিচাপে ভাষণ দিওঁতে তেওঁ বিত্তমন্ত্ৰী মনমোহনক প্ৰশংসা কৰে যদিও তেওঁৰ কেইবাটাও নীতিক সমালোচনাও কৰে। টি এন নিনান, চুব্বা ৰাও আৰু খোদ ৰাজনে আলুৱালিয়াক দেখি উৎসাহ পাই একে পথেই অনুসৰণ কৰে। একেবাৰে শেষত ক’বলৈ উঠে মনমোহনে। মুখত সামান্য কোনো বিৰক্তিও নাছিল।
তেওঁৰ পৰিচিত ঈষৎ হাঁহিটো মাৰি তেওঁ ক’বলৈ ধৰিলে, ‘যি শুনিলোঁ, ই মোক চিন্তা কৰিবলৈ আৰু সুযোগ দিলে, পৰৱৰ্তী সময়ত সেইবোৰ মনত ৰাখিম।’ ৰাজনে তেওঁৰ স্মৃতি সোঁৱৰণ কৰি লিখিছে, ‘য’ত কেৱল প্ৰশংসাই প্ৰাপ্য আছিল, তাত কেইজনে সমালোচনা মানি ল’ব পাৰে?’ এই কাৰণেই মনমোহন অনন্য।
তদানীত্বন প্ৰধানমন্ত্ৰী মনমোহনৰ সংবাদ মাধ্যমৰ উপদেষ্টা হৰিশ খাৰেও ভাবে যে তেওঁ ইমান মিতভাষী হৈ ১৪০ কোটিৰ দেশখনক যিদৰে নেতৃত্ব দিছিল সেয়া বিৰল। মনমোহনে নিজৰ কৰ্মতো স্বকীয়তাৰ আভাস এৰি থৈ গৈছিল। ২০০৪–২০১৪ চনত মনমোহনৰ কাৰ্যকালৰ ১০ বছৰত দেশৰ জিডিপি ৬–৭ শতাংশৰ ভিতৰতে আছিল। অর্থনৈতিক বিশ্লেষকসকলে বিশ্বাস কৰে যে আজি ভাৰতৰ জিডিপি ৭.৬ শতাংশ পোৱাৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল মনমোহনেই৷
