মেঘালয়ত অবৈধ কয়লা খনন আৰু ইয়াৰ পৰিচালনাক লৈ এক ভয়ংকৰ অনিয়মৰ তথ্য পোহৰলৈ আহিছে। অৱসৰপ্ৰাপ্ত ন্যায়াধীশ বি. পি. কটকীৰ নেতৃত্বত মেঘালয় উচ্চ ন্যায়ালয়ে গঠন কৰি দিয়া এজনীয়া তদন্ত সমিতিৰ প্ৰতিবেদনত ৰাজ্যখনৰ ১৩ লাখ মেট্ৰিক টনৰো অধিক কয়লা অন্তৰ্ধান হোৱাৰ তথ্য পোহৰলৈ আহিছে। শেহতীয়াকৈ দাখিল কৰা সমিতিৰ ৪১ সংখ্যক অন্তৱৰ্তীকালীন প্ৰতিবেদনত এই তথ্য প্ৰকাশ পোৱাৰ লগতে, ন্যায়ালয়ৰ বাৰম্বাৰ নিৰ্দেশৰ পাছতো পৰিত্যক্ত অবৈধ খনিসমূহ এতিয়াও সুৰক্ষিত কৰা হোৱা নাই বুলি স্পষ্টকৈ উল্লেখ কৰা হৈছে। নিৰুদ্দেশ হোৱা এই বৃহৎ পৰিমাণৰ কয়লা আৰু অবৈধ খনন ৰোধ কৰাত চৰকাৰৰ ধাৰাবাহিক ব্যৰ্থতাৰ সন্দৰ্ভত এক বিতং তদন্তৰ আহ্বান জনাইছে সমিতিখনে।
উচ্চতম ন্যায়ালয় আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় সেউজ প্ৰাধিকৰণৰ নিৰ্দেশনা পালনৰ তদাৰক কৰিবলৈ ২০২২ চনৰ এপ্ৰিলত এই সমিতিখন গঠন কৰা হৈছিল। ২০১৪ চনত মেঘালয়ত ৰেট-হ’ল খনন নিষিদ্ধ কৰাৰ পাছত, ২০১৯ চনত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে এই নিষেধাজ্ঞা আংশিকভাৱে সংশোধন কৰি ইতিমধ্যে খনন কৰা কয়লাসমূহৰ দায়িত্ব ৰাজ্য চৰকাৰক অৰ্পণ কৰিছিল আৰু সেয়া ক’ল ইণ্ডিয়া লিমিটেডৰ জৰিয়তে নিয়মীয়া নিলামৰ ব্যৱস্থা কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল। ৰাজ্য চৰকাৰে পূৰ্বে উচ্চতম ন্যায়ালয়ত এখন শপতনামাযোগে জনাইছিল যে ৰাজ্যত ৩২,৫৬,৭১৫ মেট্ৰিক টন কয়লা মজুত আছে। কিন্তু উপায়ুক্তসকলৰ দ্বাৰা কৰা ভৌতিক পৰীক্ষণত মাত্ৰ ১৯,৫৪,২৫৮.৮১৬ মেট্ৰিক টন কয়লাহে পোৱা যায়। ফলস্বৰূপে ১৩,০২,৪৫৬.১৮৪ মেট্ৰিক টন কয়লাৰ এক বৃহৎ পাৰ্থক্য ৰৈ যায়। প্ৰতিখন ট্ৰাকত ২৫ টনকৈ কয়লা কঢ়িয়ালেও এই নিৰুদ্দেশ হোৱা কয়লাখিনি কঢ়িয়াবলৈ ৫২,০০০ খন ট্ৰাকৰ প্ৰয়োজন হ’ব। প্ৰতিদিনে ১০০ খনকৈ ট্ৰাক চলিলেও এইখিনি কয়লা কঢ়িয়াবলৈ ৫০০ দিনৰ প্ৰয়োজন হ’ব।
ইয়াৰ উপৰিও প্ৰতিবেদনখনত ক’ল ইণ্ডিয়াৰ নিৰ্ধাৰিত ডিপোৰ বাহিৰত অবৈধভাৱে খনন কৰা ৩৭,৪৪৯.৫৩ মেট্ৰিক টন কয়লা সন্ধানহীন হোৱাৰ বিষয়টোও সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে। আৰক্ষীয়ে প্ৰথম অৱস্থাত মাত্ৰ ৪,১৪১.৮৩ মেট্ৰিক টন কয়লাৰহে গোচৰ ৰুজু কৰিছিল। যদিও চৰকাৰে পৰৱৰ্তী সময়ত সম্পূৰ্ণ পৰিমাণৰ কয়লাৰ গোচৰ ৰুজু কৰা বুলি জনাইছে, তথাপিও আৰক্ষী থানাৰ গোচৰ নম্বৰ আৰু তদন্তৰ অগ্ৰগতিৰ কোনো সবিশেষ সমিতিক প্ৰদান কৰা নাই। ইফালে, ২০২৩ চনৰ পৰা ২০২৬ চনলৈ অবৈধ কয়লা খনন আৰু পৰিবহণৰ লগত জড়িত ৬২ খন বাহন আৰু ৯২ টা সঁজুলি জব্দ কৰা হৈছিল যদিও খনি আৰু খনিজ পদাৰ্থ (উন্নয়ন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইনৰ অধীনত মাত্ৰ এটা গোচৰতহে বাজেয়াপ্তকৰণ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰা হৈছে।
পৰিত্যক্ত ৰেট-হ’ল খনিসমূহৰ সুৰক্ষাক লৈয়ো সমিতিখন অসন্তুষ্ট। ন্যায়ালয়ৰ নিৰ্দেশৰ পাছতো এটাও খনিৰ মুখ বন্ধ বা বেৰ দি সুৰক্ষিত কৰা হোৱা নাই। ৰাজ্য চৰকাৰে ইয়াৰ কাৰণ হিচাপে মেঘালয়ৰ জটিল ভূমি মালিকীস্বত্ব ব্যৱস্থা আৰু দুৰ্গম অঞ্চলত বেৰসমূহ ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱাৰ সম্ভাৱনাৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। চেপ্টেম্বৰ মাহৰ আৰম্ভণিতে পূব জয়ন্তীয়া পাহাৰৰ শাখাইন গাঁৱত আন এক অবৈধ খননৰ ঘটনা পোহৰলৈ আহিছিল, য’ত খলিহৰিয়াট আৰক্ষী থানাত গোচৰ ৰুজু কৰা হৈছিল যদিও সঁজুলি জব্দ কৰাৰ কোনো উল্লেখ নাছিল। ইয়াৰ উপৰিও অবৈধ খনিৰ দুৰ্ঘটনাত নিহত দুৰ্বা ৰায়ৰ পৰিয়ালক ক্ষতিপূৰণ প্ৰদান আৰু ক্ষতিগ্ৰস্ত অঞ্চলসমূহৰ পাৰিপাৰ্শ্বিক পুনৰুদ্ধাৰৰ কামো লেহেমীয়া হৈ আছে।
অৱশ্যে ৰাজ্য চৰকাৰে শেহতীয়াকৈ যোৱা ১৪ চেপ্টেম্বৰত বৈজ্ঞানিকভাৱে খনন কৰা কয়লা পৰিবহণৰ সংশোধিত নিয়ম জাৰি কৰিছে, য’ত অবৈধ কয়লাক বৈধ সজাই পৰিবহণ কৰা কাৰ্য ৰোধ কৰিবলৈ সমিতিৰ পৰামৰ্শসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। তথাপিও প্ৰতিবেদনখনে স্পষ্ট কৰিছে যে নিৰুদ্দেশ হোৱা কয়লা, সুৰক্ষাবিহীন পৰিত্যক্ত খনি, অসম্পূৰ্ণ আৰক্ষীৰ তদন্ত আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক পুনৰুদ্ধাৰৰ পলমক লৈ মূল সমস্যাসমূহ এতিয়াও অমীমাংসিত হৈ আছে। সেয়েহে সমিতিখনে এই সকলোবোৰ দিশ সামৰি দোষীক চিনাক্ত কৰিবলৈ, খনিসমূহ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আৰু জনসাধাৰণে নিৰাপদে অবৈধ খননৰ অভিযোগ দাখিল কৰিব পৰা ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ বাবে এক নিৰ্দিষ্ট সময়সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ চৰকাৰক দাবী জনাইছে।
