বন্যপ্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ বিপন্ন প্ৰজাতিৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য চুক্তিৰ সচিবালয়ে (CITES) শেহতীয়াকৈ স্থায়ী সমিতিলৈ দাখিল কৰা এক প্ৰতিবেদনত গুজৰাটৰ জামনগৰত অৱস্থিত গ্ৰীণছ জুৱলজিকেল ৰেচকিউ এণ্ড ৰিহেবিলিটেচন চেণ্টাৰ (GZRRC) আৰু ৰাধা কৃষ্ণ টেম্পল এলিফেণ্ট ৱেলফেয়াৰ ট্ৰাষ্টে (RKTEWT) বিলুপ্তপ্ৰায় প্ৰাণীসমূহ বৃহৎ পৰিমাণে ভাৰতলৈ আমদানি কৰাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বৰ বিসংগতি ধৰা পেলাইছে।
CITES-এ অভিযোগ কৰিছে যে এই আমদানিসমূহত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য নীতি উলংঘা কৰা হৈছে আৰু পৰ্যাপ্ত তদাৰকী (due diligence) কৰা হোৱা নাই। উল্লেখ্য যে সাধাৰণতে বান্তাৰা নামেৰে পৰিচিত গ্ৰীণছ জুৱলজিকেল ৰেচকিউ এণ্ড ৰিহেবিলিটেচন চেণ্টাৰ, মুকেশ আম্বানীৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰ অনন্ত আম্বানীয়ে পৰিচালনা কৰে। CITES স্থায়ী সমিতিৰ (SC79) ৭৯ সংখ্যক বৈঠকত দাখিল কৰা এই প্ৰতিবেদনখন ২০২৫ চনৰ ছেপ্তেম্বৰত চলোৱা এক পৰীক্ষণ অভিযানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।
যদিও CITES সচিবালয়ে স্বীকাৰ কৰিছে যে GZRRC আৰু RKTEWT-এ পৰিশিষ্ট-১ (Appendix-I)ৰ জীৱ-জন্তুক আৱাস আৰু পশু চিকিৎসাৰ যত্নৰ বাবে “ব্যতিক্ৰমীভাৱে উচ্চ মানদণ্ড”ৰ সুবিধা বজাই ৰাখিছে, তথাপিও সচিবালয়ৰ মূল্যায়নত এই আমদানিৰ ব্যৱস্থাপনাই চুক্তিখনৰ মৌলিক নীতিসমূহ উলংঘা কৰিব পাৰে বুলি প্ৰকাশ পাইছে।
সচিবালয়ৰ পৰ্যালোচনাত GZRRC-এ আমদানি কৰা ২,১৩২টা পৰিশিষ্ট-১ জীৱ-জন্তুকে ধৰি হাজাৰ হাজাৰ জীৱ-জন্তুৰ অধিগ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত একাধিক ডাঙৰ অনিয়ম চিনাক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত…
‘বন্দী প্ৰজনন‘ৰ অপব্যৱহাৰ: আমদানি কৰা ২,০৪৯ টা পৰিশিষ্ট-১ প্ৰাণী ‘কেপ্টীভ-ব্ৰেড‘ বা ‘বন্ধ পোহনীয়া‘ (Source Code C) হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছিল। সচিবালয়ে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছে যে এই প্ৰাণীবোৰ CITES ৰ কঠোৰ নীতি (Conf. 10.16) অনুসৰি প্ৰকৃততে দ্বিতীয় বা পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ (‘F2’ বা তাৰ পিছৰ) বন্ধ পোহনীয়া প্ৰাণী হোৱাৰ সম্ভাৱনা কম।
ইফালে ভাৰতীয় CITES কৰ্তৃপক্ষই স্বীকাৰ কৰিছে যে তেওঁলোকৰ যথাযথ মান পৰীক্ষণ পদ্ধতি (Standard Due Diligence Process) সাধাৰণতে কেৱল ৰপ্তানিকাৰী দেশৰ পৰিচালনা কৰ্তৃপক্ষৰ (MA) সৈতে অনুমতিৰ সত্যতা আৰু বৈধতা পৰীক্ষা কৰাতেই সীমাবদ্ধ।
সচিবালয়ে দৃঢ়তাৰে কয় যে ভাৰতে এই অনুমতিসমূহ “মুদ্ৰা মূল্যৰ ওপৰত” (Face Value)গ্ৰহণ কৰিছিল। বিপজ্জনক পৰিস্থিতি থকা সত্ত্বেও কঠোৰ নিৰীক্ষণ আৰু অধিক পৰ্যালোচনা কৰাটো প্ৰয়োজন আছিল, কিন্তু সেয়া কৰা নহ‘ল।
আনহাতে ভাৰতীয় কৰ্তৃপক্ষই চিতা, চিম্পাঞ্জী, গৰিলা আৰু ওৰাংওটাঙৰ দৰে এপেণ্ডিক্স-১ প্ৰজাতিসমূহ সেই দেশসমূহৰ পৰা আমদানি কৰাৰ সময়ত পৰ্যাপ্ত তদাৰকী কৰাত ব্যৰ্থ হৈছিল, যিবোৰ সেই প্ৰজাতিসমূহৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থান নহয় বা আবদ্ধ পোহনীয়া প্ৰাণীৰ বাবে সুবিধাজনক নহয়। ইয়াৰ ভিতৰত সংযুক্ত আৰৱ এমিৰেটছ, ইৰাক আৰু ছিৰিয়ান আৰব গণৰাজ্যৰ পৰা অহা প্ৰাণীও আছিল।
উল্লেখ্য যে ইৰাকক উৎপত্তি স্থান বুলি দেখুৱাই বন‘ব‘ (Bonobo) এটা আমদানি কৰা হৈছিল, যদিও ইৰাক বন‘ব‘ৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থান নহয়।
প্ৰতিবেদনত ক্ৰয় পদ্ধতিৰ ওপৰত সন্দেহজনক তথ্য পোহৰলৈ আহিছে। GZRRC আৰু RKTEWT ৰ প্ৰতিনিধিসকলে প্ৰাণীসমূহ ক্ৰয় কৰা হোৱা নাই, বৰঞ্চ উদ্ধাৰ বা দান কৰা হৈছে বুলি দাবী কৰিছিল। কিন্তু চেচিয়াৰ কৰ্তৃপক্ষই প্ৰদান কৰা তথ্যত ক্ৰয় কৰা মূল্য, প্ৰতিটো প্ৰাণীৰ দাম আৰু কৰ তালিকাভুক্ত থকা ৰচিদ (Invoice) লাভ কৰিছে, যিয়ে প্ৰাণীসমূহ বিক্ৰী কৰা বুলি প্ৰমাণিত হৈছে।
ইয়াৰোপৰি, এই বৃহৎ আমদানিয়ে প্ৰাণী সৰবৰাহ কৰিবলৈ বিচৰা চক্ৰসমূহৰ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰিছিল। কেন্দ্ৰটোৱে কেমেৰুণৰ পৰা আঠটা চিম্পাঞ্জীৰ ভুৱা ৰপ্তানি অনুজ্ঞাপত্ৰও লাভ কৰিছিল। ভাৰতীয় কৰ্তৃপক্ষই প্ৰথমে তদাৰকী অবিহনে আমদানিৰ অনুমতি দিছিল, কিন্তু GZRRC-ৰ নিজস্ব আভ্যন্তৰীণ অনুসন্ধানত সন্দেহ উপজাতহে সেয়া বাতিল কৰা হয়।
CITES ষ্টেণ্ডিং কমিটিক এই পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে যে ভাৰতে শক্তিশালী তদাৰকী আৰু নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণৰূপে কাৰ্যকৰী নকৰালৈকে আৰু ইয়াৰ প্ৰমাণ সচিবালয়ক নিদিয়ালৈকে এপেণ্ডিক্স-১ প্ৰজাতিৰ কোনো নতুন আমদানি অনুজ্ঞাপত্ৰ জাৰি নকৰে।
সচিবালয়ে ভাৰত চৰকাৰক আমদানিৰ পদ্ধতিসমূহ পুনৰীক্ষণ আৰু শক্তিশালী কৰি নিয়মীয়াকৈ মূল্যায়নভিত্তিক তদাৰকী কৰা, ‘কেপ্টীভ-ব্ৰেড‘ৰ সংজ্ঞাৰ সৈতে আমদানি কৰা প্ৰাণীসমূহ সংগতিপূৰ্ণ হয়নে নহয় সেয়া পৰীক্ষা কৰিবলৈ ৰপ্তানি আৰু পুনৰ-ৰপ্তানি কৰা পক্ষসমূহৰ সৈতে যোগাযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে CITES ব্যৱস্থাপনা কৰ্তৃপক্ষ আৰু বন্যপ্ৰাণী অপৰাধ নিয়ন্ত্ৰণ ব্যুৰো (WCCB) ক তেওঁলোকৰ কামসমূহ সঠিকভাৱে চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত সম্পদ আছে নে নাই সেয়া নিশ্চিত কৰাৰ পৰামৰ্শ আগঢ়াইছে।
লগতে সচিবালয়ে সতৰ্ক কৰি দিছে যে তদাৰকী শক্তিশালী নকৰিলে ভাৰতে বন্যপ্ৰাণী সৰবৰাহৰ বজাৰক অনিচ্ছাকৃতভাৱে উদগনি দিয়াৰ লগতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ প্ৰচেষ্টাক দুৰ্বল কৰাৰ আশংকা প্ৰৱল হৈ পৰিছে।
