১৯৪৭ চনৰ ১৫ আগষ্টত ব্ৰিটিছ শাসনৰ পৰা মুক্ত হৈ ভাৰতে স্বাধীনতাৰ নতুন যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিছিল। আজি দেশখনে স্বাধীনতাৰ ৮০ বছৰ সম্পূৰ্ণ কৰিব। এই দীঘলীয়া সময়ছোৱাত ভাৰত বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ অৰ্থনীতি, পাৰমাণৱিক শক্তিধৰ দেশ আৰু মহাকাশ গৱেষণাত আগবঢ়া ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। কিন্তু এই উন্নয়নৰ ছবিখনৰ আঁৰত এতিয়াও বহু কোটি মানুহৰ জীৱনত দৰিদ্ৰতা, নিৱনুৱা সমস্যা, শোষণ, বৈষম্য, কৃষকৰ সংকট আৰু সামাজিক বিভাজনে গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাই আছে।
স্বাধীনতাৰ অৰ্থ কেৱল বিদেশী শাসনৰ পৰা মুক্তি নহয়। ইয়াৰ সৈতে জড়িত আছিল মানুহৰ মৰ্যাদা, সমান অধিকাৰ, খাদ্য, শিক্ষা, কাম আৰু নিৰাপদ জীৱনৰ অধিকাৰ। কিন্তু দেশৰ বিভিন্ন তথ্য আৰু প্ৰতিবেদনে দেখুৱাইছে যে এই ক্ষেত্ৰসমূহত ভাৰতৰ যাত্ৰা এতিয়াও সম্পূৰ্ণ হোৱা নাই।
ভাৰতত আধুনিক দাসত্ব আজিও এক গুৰুতৰ সমস্যা। ২০২৫ চনৰ Global Slavery Index অনুসৰি দেশখনত আনুমানিক ১.১ কোটি মানুহ আধুনিক দাসত্বৰ বিভিন্ন ৰূপৰ সৈতে জড়িত। জোৰকৈ কাম কৰোৱা, ঋণৰ বোজাত পৰিয়ালক প্ৰজন্মৰ পাছত প্ৰজন্ম ধৰি কাম কৰিবলৈ বাধ্য কৰা, শিশু শ্ৰমিক, মানৱ সৰবৰাহ আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ শোষণ ইয়াৰ ভিতৰত পৰে। কৃষি, ইটাভাটা আৰু অসংগঠিত উদ্যোগত এনে ঘটনা বিশেষভাৱে দেখা যায়। আইনত বন্ধকী শ্ৰমিক ব্যৱস্থা বহু দশক পূৰ্বে নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল যদিও বাস্তৱত ইয়াৰ বহু ৰূপ এতিয়াও দেখা যায়।
ভাৰতৰ আন এটা ডাঙৰ সমস্যা হৈছে দুৰ্নীতি। Transparency International-ৰ ২০২৫ চনৰ Corruption Perceptions Index অনুসৰি ১৮২খন দেশৰ ভিতৰত ভাৰতৰ স্থান ৯১ আৰু দেশখনৰ স্ক’ৰ ১০০ৰ ভিতৰত ৩৯। চৰকাৰী সেৱা লাভৰ ক্ষেত্ৰত সাধাৰণ মানুহে দুৰ্নীতিৰ সন্মুখীন হোৱাৰ অভিযোগ নতুন কথা নহয়। ৰেচন কাৰ্ড, ভূমিৰ নথি, আৰক্ষীৰ অভিযোগ অথবা বিভিন্ন চৰকাৰী সেৱাৰ বাবে উৎকোচ দিবলগীয়া হোৱা বুলি বহু নাগৰিকে অভিযোগ কৰি আহিছে। ইয়াৰ আটাইতকৈ বেছি প্ৰভাৱ পৰে দৰিদ্ৰ আৰু দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ ওপৰত।
নিবনুৱা সমস্যা আৰু উপযুক্ত চাকৰিৰ অভাৱো দেশৰ বাবে এক গভীৰ সংকটৰ কাৰণ আছে। ২০২৬ চনৰ জুন মাহৰ Periodic Labour Force Survey অনুসৰি ভাৰতৰ সামগ্ৰিক নিবনুৱাৰ হাৰ ৫.৫ শতাংশ। নগৰ অঞ্চলত এই হাৰ ৬.৬ শতাংশ আৰু গ্ৰামাঞ্চলত ৫ শতাংশ। ১৫ৰ পৰা ২৯ বছৰ বয়সৰ যুৱকৰ মাজত নিবনুৱাৰ হাৰ ১৬.২ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছে। যুৱতীৰ ক্ষেত্ৰত এই হাৰ প্ৰায় ২০.৭ শতাংশ, যি যুৱকৰ ১৪.৬ শতাংশৰ তুলনাত যথেষ্ট বেছি।
দেশৰ অৰ্থনীতি বৃদ্ধি পাইছে যদিও সেই বৃদ্ধিৰ অনুপাতে পৰ্যাপ্ত আৰু স্থায়ী চাকৰি সৃষ্টি হোৱা নাই বুলি বিশেষজ্ঞসকলে বহুদিনৰ পৰা আঙুলিয়াই আহিছে। প্ৰতি বছৰে কোটি কোটি যুৱক-যুৱতী কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰিছে। কিন্তু সকলোৰে বাবে স্থায়ী আৰু সন্মানজনক চাকৰি সৃষ্টি হোৱা নাই। ইয়াৰ ফলত বহু যুৱক-যুৱতী কম দৰমহাৰ কাম, অস্থায়ী চাকৰি অথবা অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হৈছে।
কৃষিক্ষেত্ৰৰ সংকট ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ আটাইতকৈ কঠিন বৈপৰীত্যসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। দেশৰ বৃহৎ সংখ্যক মানুহ কৃষিৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে জড়িত। কিন্তু ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষকৰ আয়, ঋণ, উৎপাদন ব্যয় আৰু বজাৰৰ সমস্যাই তেওঁলোকৰ জীৱন কঠিন কৰি তুলিছে। দেশৰ প্ৰায় ৮৫ শতাংশ কৃষি ভূমিৰ মালিকানাধীন খেতিয়কৰ মাটি দুই হেক্টৰতকৈ কম। বহু কৃষকে বেংকৰ পৰা পৰ্যাপ্ত ঋণ লাভ কৰিব নোৱাৰি ব্যক্তিগত ঋণদাতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়।
কৃষকৰ এই আৰ্থিক সংকটৰ সৈতে জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰভাৱো বৃদ্ধি পাইছে। অনিয়মীয়া বৰষুণ, বানপানী, খৰাং আৰু তীব্ৰ গৰমে কৃষি উৎপাদনত আঘাত কৰিছে। সাম্প্ৰতিক বছৰসমূহত তাপপ্ৰৱাহৰ ফলত কিছুমান অঞ্চলত ঘেঁহুৰ উৎপাদন ১৫ৰ পৰা ২৫ শতাংশ পৰ্যন্ত হ্ৰাস পোৱাৰ তথ্য পোৱা গৈছে। উৎপাদন ব্যয় বৃদ্ধি আৰু বজাৰত উচিত মূল্য নোপোৱাৰ সমস্যাই কৃষকৰ ওপৰত ঋণৰ বোজা আৰু অধিক বৃদ্ধি কৰিছে।
কৃষকৰ সংকটৰ আটাইতকৈ ভয়ংকৰ ৰূপ দেখা যায় আত্মহত্যাৰ ঘটনাত। বিগত এটা দশকত কৃষি খণ্ডৰ সৈতে জড়িত এক লাখৰো অধিক মানুহে আত্মহত্যা কৰা বুলি বিভিন্ন তথ্যত প্ৰকাশ পাইছে। ২০২২ চনতে কৃষক আৰু কৃষি শ্ৰমিক মিলাই ১১ হাজাৰৰো অধিক আত্মহত্যাৰ ঘটনা নথিভুক্ত হৈছিল। জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত বৰষুণৰ ঘাটি আৰু কৃষকৰ আত্মহত্যাৰ মাজতো সম্পৰ্ক থকা বুলি গৱেষণাত প্ৰকাশ পাইছে।
অৰ্থনৈতিক সংকটৰ লগতে ভাৰতীয় সমাজত জাতপাতৰ বৈষম্য আজিও এক কঠিন বাস্তৱতা। সংবিধানে অস্পৃশ্যতা নিষিদ্ধ কৰিছে আৰু সকলো নাগৰিকক সমান অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে। তথাপিও দলিত আৰু আদিবাসী লোকৰ বিৰুদ্ধে হিংসা, সামাজিক অপমান আৰু বৈষম্যৰ ঘটনা দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত অব্যাহত আছে। National Crime Records Bureau-ৰ তথ্য অনুসৰি ২০২২ চনত অনুসূচিত জাতিৰ লোকৰ বিৰুদ্ধে ৫৭,৫৮২টা অপৰাধ আৰু অনুসূচিত জনজাতিৰ লোকৰ বিৰুদ্ধে ১০,০৬৪টা অপৰাধ পঞ্জীয়ন হৈছিল।
জাতপাত আৰু লিংগ বৈষম্য একেলগে মিলিলে দলিত মহিলাসকলৰ ওপৰত অত্যাচাৰৰ ৰূপ আৰু ভয়ংকৰ হৈ পৰে। তেওঁলোকে একে সময়তে লিংগ, জাতপাত আৰু দৰিদ্ৰতাৰ বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়। এনে বহু ঘটনাৰ অভিযোগ আৰক্ষীৰ ওচৰলৈ নোযোৱাৰ বাবে চৰকাৰী তথ্যত বাস্তৱ ছবিখন সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰতিফলিত নহ’বও পাৰে।
ধৰ্মীয় বিভাজন আৰু ঘৃণাৰ ৰাজনীতিয়েও দেশৰ সামাজিক পৰিৱেশক প্ৰভাৱিত কৰিছে। সাম্প্ৰতিক বছৰসমূহত ধৰ্মীয় সংখ্যালঘুৰ বিৰুদ্ধে ঘৃণামূলক ভাষণ আৰু সাম্প্ৰদায়িক উত্তেজনাৰ ঘটনা বৃদ্ধি পোৱাৰ অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে। ধৰ্মীয় পৰিচয়ক ৰাজনৈতিক লাভৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰাৰ প্ৰৱণতাই সমাজৰ বিভিন্ন গোটৰ মাজত অবিশ্বাস বৃদ্ধি কৰিছে। ধৰ্মান্তৰকৰণক লৈ কেইবাখনো ৰাজ্যত কঠোৰ আইন প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে। ইয়াক লৈ নাগৰিক অধিকাৰ আৰু সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰক লৈও বিতৰ্ক অব্যাহত আছে।
এই সকলো সমস্যাৰ আঁৰত থকা আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় হৈছে আয় আৰু সম্পত্তিৰ অসমতা। দেশৰ অৰ্থনীতি বৃদ্ধি পালেও সেই সম্পদ সকলো শ্ৰেণীৰ মাজত সমানে বিতৰণ হোৱা নাই। Oxfam আৰু World Inequality Report-ৰ তথ্য অনুসৰি ভাৰতৰ শীৰ্ষ ১ শতাংশ ধনী লোকৰ হাতত দেশৰ মুঠ সম্পদৰ প্ৰায় ৪৩.৮ শতাংশ আছে। অৰ্থাৎ দেশৰ সম্পদৰ এক বৃহৎ অংশ অতি কমসংখ্যক লোকৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছে।
এই বৈষম্যৰ ফলত এখন দেশৰ ভিতৰতে দুটা ভিন্ন ভাৰতৰ ছবি দেখা যায়। এফালে আছে বৃহৎ উদ্যোগ, বিলাসী জীৱন, আধুনিক নগৰ আৰু মহাকাশ অভিযান। আনফালে আছে ঋণত ডুবি থকা কৃষক, চাকৰিৰ সন্ধানত ঘূৰি ফুৰা যুৱক, কম মজুৰিত কাম কৰা শ্ৰমিক আৰু সামাজিক বৈষম্যৰ সন্মুখীন হোৱা বহু পৰিয়াল।
স্বাধীনতাৰ ৮০ বছৰ পূৰ্ণ হোৱাৰ সময়ত সেয়ে ভাৰতৰ সন্মুখত প্ৰশ্নটো কেৱল দেশ কিমান আগবাঢ়িল সেইটো নহয়। প্ৰশ্নটো হৈছে এই অগ্ৰগতিৰ সুফল কোনে লাভ কৰিছে আৰু কোনসকল মানুহ এতিয়াও পিছ পৰি আছে। স্বাধীনতা যদি কেৱল ৰাজনৈতিক স্বাধীনতাতে সীমাবদ্ধ থাকে, তেন্তে তাৰ অৰ্থ অসম্পূৰ্ণ হৈ থাকে।
সঁচা অৰ্থত এখন স্বাধীন দেশত মানুহে ভয় নোহোৱাকৈ কাম কৰিব পাৰিব লাগিব, কৃষকে ঋণৰ বোজাত ভাঙি নপৰিব লাগিব, যুৱকে সন্মানজনক চাকৰি লাভ কৰিব লাগিব, কোনো মানুহে জাতপাত বা ধৰ্মৰ বাবে অপমানিত হ’ব নালাগিব আৰু চৰকাৰী সেৱা লাভ কৰিবলৈ উৎকোচ দিব নালাগিব। স্বাধীনতাৰ ৮০ বছৰৰ পাছতো এই লক্ষ্যসমূহ যদি সম্পূৰ্ণ হোৱা নাই, তেন্তে স্বাধীনতাৰ অৰ্থক নতুনকৈ ভাবি চোৱাৰ সময় আহিছে।
১৯৪৭ চনৰ সেই মধ্যৰাতিৰ স্বাধীনতাৰ সপোন এতিয়াও সম্পূৰ্ণ হোৱা নাই। দেশ বহু দূৰ আগবাঢ়িছে, কিন্তু পথ এতিয়াও দীঘল। পতাকা আকাশত উৰি আছে; এতিয়া সেই পতাকাৰ তলত বাস কৰা প্ৰতিজন মানুহে যাতে সমান মৰ্যাদা, অধিকাৰ আৰু সুযোগ লাভ কৰে, সেইটোৱেই হ’ব স্বাধীনোত্তৰ ভাৰতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ পৰীক্ষা।
