অসমীয়া সমাজৰ সাংস্কৃতিক আৰু আধ্যাত্মিক জীৱনত শঙ্কৰদেৱৰ স্থান অনন্য। তেওঁৰ স্মৃতিৰ সৈতে জড়িত তিথি প্ৰতি বছৰে ভক্তি, শ্ৰদ্ধা আৰু সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ মাজেৰে পালন কৰা হয়। ২০২৬ চনত শঙ্কৰদেৱৰ তিথি ১২ ছেপ্টেম্বৰত পৰিছে। অসমত এই দিনটো আঞ্চলিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ উপলক্ষ হিচাপে পালন কৰা হয়।
তিথি আহিলে সত্ৰ-নামঘৰত নাম-প্ৰসংগ, কীৰ্তন, পাঠ, গায়ন-বায়ন আৰু বিভিন্ন ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক কাৰ্যসূচীৰ আয়োজন হয়। ভক্তসকলে শঙ্কৰদেৱক শ্ৰদ্ধাৰে সোঁৱৰে, তেওঁৰ ৰচনা পাঠ কৰে, পদ-ঘোষা গায় আৰু তেওঁৰ আদৰ্শৰ কথা স্মৰণ কৰে। কিন্তু এনে এটা দিনত কেৱল স্মৰণেই জানো যথেষ্ট? শঙ্কৰদেৱৰ নাম উচ্চাৰণৰ লগতে তেওঁৰ চিন্তা আৰু আদৰ্শ আমাৰ ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক জীৱনত কিমানখিনি প্ৰতিফলিত হৈছে, এই প্ৰশ্নটোৱেই অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ।
শঙ্কৰদেৱে ষোড়শ শতিকাৰ অসমীয়া সমাজত একশৰণ হৰিনাম ধৰ্মৰ প্ৰচাৰ আৰু প্ৰতিষ্ঠাৰ জৰিয়তে এক নতুন আধ্যাত্মিক-সামাজিক চেতনাৰ বিকাশ ঘটায়। সেই সময়ৰ সমাজত বিভিন্ন ধৰ্মীয় আচাৰ, সামাজিক বিভাজন আৰু পৰম্পৰাগত বিশ্বাসে মানুহৰ জীৱনক প্ৰভাৱিত কৰি আছিল। সেই পৰিপ্ৰেক্ষিতত শঙ্কৰদেৱৰ ভক্তিমূলক চিন্তাই মানুহৰ আধ্যাত্মিক জীৱনক এক নতুন দিশ প্ৰদান কৰে।
তেৰাৰ আদৰ্শৰ কেন্দ্ৰত আছে এক দেৱৰ প্ৰতি একান্ত ভক্তি। “এক দেৱ, এক সেৱ, এক বিনে নাই কেৱ” – এই ভাবধাৰাই তেওঁৰ ধৰ্মীয় চিন্তাৰ মূল সুৰ প্ৰকাশ কৰে। ঈশ্বৰক কেন্দ্ৰ কৰি ভক্তি, নাম-স্মৰণ আৰু আত্মসমৰ্পণৰ যি পথ তেওঁ প্ৰচাৰ কৰে, সেয়া ব্যক্তিগত সাধনাৰ লগতে সমূহীয়া ধৰ্মচৰ্চাৰো পথ মুকলি কৰে। নামঘৰ আৰু সত্ৰ এই পৰম্পৰাৰ সামাজিক প্ৰকাশ।
শঙ্কৰদেৱৰ অন্যতম মৌলিক অৱদান এইখিনিতে যে তেওঁ ধৰ্মক কেৱল ব্যক্তিগত সাধনাৰ পৰিসৰত সীমাবদ্ধ নাৰাখি সমাজজীৱনৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে। নামঘৰ গঢ় লৈ উঠে সমূহীয়া নাম-প্ৰসংগৰ স্থান হিচাপে। কিন্তু কালক্ৰমত ই অসমীয়া সমাজৰ সাংস্কৃতিক জীৱনৰো এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ হৈ পৰে। নাম-প্ৰসংগ, কীৰ্তন, গায়ন-বায়ন, আলোচনা, ভাওনা আৰু বিভিন্ন সামাজিক কাৰ্যকলাপৰ জৰিয়তে নামঘৰ মানুহৰ মাজত যোগাযোগ আৰু অংশগ্ৰহণৰ পৰিসৰ সৃষ্টি কৰে।
শঙ্কৰদেৱৰ সাহিত্যকৃতিৰ ক্ষেত্ৰতো একে বৈশিষ্ট্য লক্ষ্য কৰা যায়। তেওঁৰ কীৰ্তন, গুণমালা, ভক্তিমূলক পদ, গীত আৰু অন্যান্য ৰচনাত আধ্যাত্মিক ভাবনা সহজ আৰু সজীৱ ভাষাৰে প্ৰকাশ পায়। সংস্কৃত শাস্ত্ৰীয় ভাবধাৰাৰ সৈতে পৰিচিত হৈও তেওঁ সেই ভাবনাক সাধাৰণ মানুহৰ বোধগম্য ৰূপত উপস্থাপন কৰাৰ পথ বাছি লয়। ফলত তেওঁৰ সাহিত্য কেৱল পণ্ডিত সমাজৰ মাজত সীমাবদ্ধ নাথাকি বৃহত্তৰ সমাজৰ মাজলৈ প্ৰসাৰিত হয়।
তেওঁৰ পদৰ মাজত ভক্তিৰ নিবিড়তা, ঈশ্বৰৰ প্ৰতি আত্মসমৰ্পণ আৰু মানৱজীৱনৰ অনিত্যতাৰ বোধ প্ৰকাশ পায়। ঘোষাৰ গীতিধৰ্মী ৰূপে নাম-প্ৰসংগক সমূহীয়া কণ্ঠৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে। গীত আৰু পদৰ সুৰে আধ্যাত্মিক অনুভূতিক হৃদয়গ্ৰাহী কৰি তোলে। এই সাহিত্যিক-সংগীতিক পৰম্পৰাই শঙ্কৰদেৱৰ ভাবনাক পুথিৰ পাতৰ পৰা মানুহৰ মুখলৈ আৰু মানুহৰ মুখৰ পৰা প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ লৈ যায়।
এইখিনিতে শঙ্কৰদেৱৰ সৃষ্টিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য উপলব্ধি কৰিব পাৰি তেওঁৰ সাহিত্য কেৱল পঢ়াৰ বিষয় নহয়। ই পাঠ, শ্ৰৱণ, গায়ন আৰু সমূহীয়া অনুভৱৰ সৈতে জড়িত। নামঘৰত পদ-ঘোষা গোৱা হয়, কীৰ্তন কৰা হয়, গায়ন-বায়নৰ পৰম্পৰা অনুসৰণ কৰা হয়। ফলত সাহিত্য আৰু সমাজজীৱনৰ মাজত এক জীৱন্ত সম্পৰ্ক গঢ় লৈ উঠে।
শঙ্কৰদেৱৰ সাংস্কৃতিক অৱদান কেৱল সাহিত্যতে সীমাবদ্ধ নহয়। বৰগীত, অংকীয়া নাট, নৃত্য আৰু চিত্ৰকলাৰ সৈতে জড়িত তেওঁৰ সৃষ্টিশীল প্ৰয়াসে অসমীয়া সংস্কৃতিক এক স্বকীয় ৰূপ প্ৰদান কৰে। নাট্য আৰু সংগীতৰ মাধ্যমেৰে ধৰ্মীয় আখ্যানক মানুহৰ ওচৰলৈ লৈ যোৱাৰ পদ্ধতিয়ে তেওঁৰ সাংস্কৃতিক দৃষ্টিভংগীৰ ব্যাপ্তি প্ৰকাশ কৰে। ভাওনাৰ মঞ্চত কাহিনী, সংলাপ, গীত, বাদ্য, অভিনয় আৰু দৃশ্যৰ সমন্বয়ে এক সামগ্ৰিক নান্দনিক অভিজ্ঞতা সৃষ্টি কৰে।
সেয়ে শঙ্কৰদেৱক কেৱল ধৰ্মীয় ব্যক্তিত্ব হিচাপে চালে তেওঁৰ অৱদানৰ পূৰ্ণতা উপলব্ধি কৰা সম্ভৱ নহয়। তেওঁ সাহিত্যিক, কবি, নাট্যকাৰ, সংগীতজ্ঞ, শিল্পী আৰু সমাজ-সংগঠক হিচাপেও অসমীয়া সমাজত গভীৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে। তেওঁৰ সৃষ্টিৰ মাজত আধ্যাত্মিকতা আৰু সংস্কৃতি, সাহিত্য আৰু সংগীত, ব্যক্তিগত ভক্তি আৰু সমূহীয়া অংশগ্ৰহণ এই সকলোবোৰৰ মাজত এক আন্তঃসম্পৰ্ক দেখা যায়।
আজিৰ সময়ত শঙ্কৰদেৱৰ আদৰ্শৰ প্ৰাসংগিকতা মূলত এই আন্তঃসম্পৰ্কৰ মাজতেই বিচাৰি পাব পাৰি। বৰ্তমান সমাজ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়িছে। যোগাযোগৰ মাধ্যম বৃদ্ধি পাইছে। মানুহে মুহূৰ্ততে পৃথিৱীৰ এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ তথ্য প্ৰেৰণ কৰিব পাৰিছে। তথাপি এই যোগাযোগৰ মাজতো মানুহৰ মাজত মানসিক দূৰত্ব, অসহিষ্ণুতা আৰু সামাজিক বিভাজনৰ বিভিন্ন ৰূপ দেখা যায়।
সামাজিক মাধ্যমত মতভেদ অতি সহজে সংঘাতলৈ পৰিণত হয়। ধৰ্ম, ভাষা, জাতি, ৰাজনৈতিক মত, সামাজিক পৰিচয় অথবা ব্যক্তিগত বিশ্বাসক কেন্দ্ৰ কৰি মানুহে ইজনে সিজনৰ পৰা আঁতৰি যোৱাৰ পৰিস্থিতি সৃষ্টি হয়। এনে সময়ত শঙ্কৰদেৱৰ সমন্বয়ৰ আদৰ্শ নতুনকৈ পঢ়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ হয়।
সমন্বয় মানে সকলো পাৰ্থক্য বিলোপ কৰা নহয়। ভিন্নতাক স্বীকাৰ কৰিও পৰস্পৰৰ সৈতে সহাৱস্থান কৰাৰ মানসিকতাই সমন্বয়ৰ মূল অৰ্থ বহন কৰে। শঙ্কৰদেৱৰ সাংস্কৃতিক কৰ্মত এই বোধৰ প্ৰকাশ দেখা যায়। তেওঁ ধৰ্মীয় ভাবনাক সাহিত্যৰ সৈতে, সাহিত্যক সংগীতৰ সৈতে আৰু সংগীতক নাট্যৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি এক বিস্তৃত সাংস্কৃতিক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে। এই আদৰ্শ আজিৰ সমাজতো প্ৰযোজ্য। মানুহৰ মত বেলেগ হ’ব পাৰে, বিশ্বাস বেলেগ হ’ব পাৰে, জীৱন-দৃষ্টিও বেলেগ হ’ব পাৰে, কিন্তু সেই ভিন্নতা যেন পৰস্পৰৰ প্ৰতি বিদ্বেষৰ কাৰণ নহয়, এই মানসিকতা গঢ়ি তোলাটো আজিৰ সময়ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সামাজিক প্ৰয়োজন।
শঙ্কৰদেৱৰ আদৰ্শৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে মানুহক আধ্যাত্মিক আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনৰ সৈতে যুক্ত কৰা। আজিৰ ব্যস্ত জীৱনত মানুহৰ মাজত সমূহীয়া সাংস্কৃতিক অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ ক্ৰমান্বয়ে কমি আহিছে। নামঘৰ, সত্ৰ, ভাওনা, বৰগীত আৰু গায়ন-বায়নৰ দৰে পৰম্পৰাই সেই সমূহীয়া অনুভৱক জীৱন্ত কৰি ৰাখিছে। এই পৰম্পৰাসমূহৰ আধুনিক প্ৰাসংগিকতা কেৱল ঐতিহ্য সংৰক্ষণতে নহয়, ই সামাজিক সম্পৰ্ক শক্তিশালী কৰাৰ ক্ষেত্ৰতো গুৰুত্বপূৰ্ণ।
কিন্তু পৰম্পৰা সংৰক্ষণ মানে কেৱল আচাৰ পুনৰাবৃত্তি কৰা নহয়। পৰম্পৰাৰ অন্তৰ্নিহিত মূল্যবোধক বুজি নতুন সময়ৰ সৈতে সংযোগ কৰাটোহে অধিক প্ৰয়োজনীয়। শঙ্কৰদেৱৰ নাম লোৱাৰ সময়ত যদি তেওঁৰ সমন্বয়ৰ কথা কওঁ, তেন্তে সেই সমন্বয় আমাৰ সামাজিক আচৰণতো প্ৰতিফলিত হ’ব লাগিব। নামঘৰত সম্প্ৰীতিৰ কথা কোৱাৰ লগতে সমাজত ভিন্ন মতৰ মানুহৰ প্ৰতি সহনশীলতা দেখুওৱাটোও সেই আদৰ্শৰ অংশ।
ইয়াতেই তিথি পালনৰ প্ৰকৃত তাৎপৰ্য নিহিত হৈ আছে। তিথি কেৱল কেলেণ্ডাৰত থকা এটা দিন নহয়; ই স্মৰণ আৰু আত্মপৰ্যালোচনাৰ এক সুযোগ। আমি শঙ্কৰদেৱৰ পদ গাওঁ, ঘোষা গাওঁ, কীৰ্তন কৰোঁ, তেওঁৰ ৰচনা পাঠ কৰোঁ। কিন্তু তেওঁৰ ৰচনাৰ অন্তৰ্নিহিত বোধ আমাৰ জীৱনত কিমানখিনি প্ৰৱেশ কৰিছে, সেইটোও বিবেচনা কৰা প্ৰয়োজন। যদি আমি তেৰাৰ নাম স্মৰণ কৰোঁ কিন্তু মানুহৰ প্ৰতি মৰম আৰু সন্মান দেখুৱাব নোৱাৰোঁ, তেন্তে সেই স্মৰণৰ অৰ্থ অসম্পূৰ্ণ হৈ থাকে। যদি তেৰাৰ সমন্বয়ৰ আদৰ্শৰ কথা কওঁ অথচ মতভিন্ন মানুহৰ প্ৰতি অসহিষ্ণু হওঁ, তেন্তে আমাৰ আচৰণ আৰু আদৰ্শৰ মাজত দূৰত্ব ৰৈ যায়। সেয়ে শঙ্কৰদেৱৰ প্ৰতি প্ৰকৃত শ্ৰদ্ধা আনুষ্ঠানিক স্মৰণৰ লগতে আচৰণৰ পৰিৱৰ্তনৰ মাজতো প্ৰকাশ পাব লাগে।
বিশেষকৈ নতুন প্ৰজন্মৰ মাজত শঙ্কৰদেৱক নতুনকৈ পঢ়াৰ প্ৰয়োজন আছে। কেৱল জন্ম-মৃত্যুৰ তাৰিখ, কেইখনমান গ্ৰন্থৰ নাম বা তিথিৰ তথ্য জানিলেই শঙ্কৰদেৱক জনা নহয়। তেওঁৰ সাহিত্য পঢ়িব লাগিব, তেওঁৰ নাট্যচিন্তা বুজিব লাগিব, বৰগীত আৰু পদৰ নান্দনিকতা অনুভৱ কৰিব লাগিব, নামঘৰৰ সামাজিক ভূমিকা বিশ্লেষণ কৰিব লাগিব আৰু তেওঁৰ সমন্বয়ৰ চিন্তাক বৰ্তমান সমাজৰ প্ৰশ্নৰ সৈতে সংযোগ কৰিব লাগিব।
শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানসমূহতো শঙ্কৰদেৱ অধ্যয়ন কেৱল পৰীক্ষাৰ পাঠ্যসূচীৰ মাজত সীমাবদ্ধ নাথাকিলে ভাল। সাহিত্যৰ সৈতে সংগীত, নাট্য, সমাজচিন্তা আৰু সাংস্কৃতিক ইতিহাসৰ সংযোগ ঘটাই শঙ্কৰদেৱক অধ্যয়ন কৰিলে শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে তেওঁৰ ব্যক্তিত্ব অধিক জীৱন্ত হৈ উঠিব পাৰে। তেতিয়া শঙ্কৰদেৱ কোনো দূৰ অতীতৰ মহাপুৰুষ হৈ নাথাকি বৰ্তমানৰ সাংস্কৃতিক চিন্তা আৰু সামাজিক আলোচনাৰ অংশ হৈ থাকিব।
শঙ্কৰদেৱৰ তিথি সোঁৱৰণৰ সময়ত তেওঁৰ জীৱনৰ অন্তিম পৰ্বও স্বাভাৱিকভাৱে মনলৈ আহে। পৰম্পৰাগত ঐতিহাসিক বৰ্ণনাত ১৫৬৮ খ্ৰীষ্টাব্দত মধুপুৰত তেওঁৰ জীৱনৰ অন্তিম অধ্যায় সম্পন্ন হোৱা বুলি উল্লেখ আছে। কিন্তু তেওঁৰ শাৰীৰিক অনুপস্থিতিয়ে তেওঁৰ সৃষ্টি আৰু আদৰ্শৰ যাত্ৰা ৰুদ্ধ কৰিব পৰা নাই। সত্ৰ-নামঘৰ, সাহিত্য, সংগীত, নাট্য আৰু অসমৰ লোক-সাংস্কৃতিক জীৱনৰ বিভিন্ন স্তৰত তেওঁৰ প্ৰভাৱ আজিও দৃশ্যমান।
এজন সৃষ্টিশীল ব্যক্তিৰ প্ৰকৃত উপস্থিতি কেৱল তেওঁৰ শাৰীৰিক অস্তিত্বৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। তেওঁৰ চিন্তা সমাজে কিমান গভীৰভাৱে গ্ৰহণ কৰে, নতুন প্ৰজন্মই কিদৰে পুনৰব্যাখ্যা কৰে আৰু সময়ৰ নতুন প্ৰশ্নৰ সৈতে সেই চিন্তাৰ কিদৰে সংযোগ ঘটায়—তাৰ ওপৰতেই তেওঁৰ ঐতিহাসিক প্ৰাসংগিকতা নিৰ্ভৰ কৰে। এই অৰ্থত শঙ্কৰদেৱৰ প্ৰাসংগিকতা আজিও অক্ষুণ্ণ। ১২ ছেপ্টেম্বৰৰ এই তিথিত সেয়ে শঙ্কৰদেৱক সোঁৱৰণ কৰাৰ লগতে আমাৰ বাবে এক আত্মপৰ্যালোচনাৰ সুযোগ আছে। তেওঁৰ পদৰ সুৰ, ঘোষাৰ সমূহীয়া উচ্চাৰণ, কীৰ্তনৰ ভক্তি আৰু নামঘৰৰ মিলন-পৰম্পৰাক কেৱল অনুষ্ঠানৰ মাজত সীমাবদ্ধ নাৰাখি তাৰ অন্তৰ্নিহিত মূল্যবোধক জীৱনৰ সৈতে সংযোগ কৰাটো প্ৰয়োজন।
শঙ্কৰদেৱৰ আদৰ্শৰ প্ৰাসংগিকতা কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট সময় বা পৰিস্থিতিৰ মাজত আবদ্ধ নহয়। মানুহৰ মাজত বিভাজন থাকিব পাৰে, মতভেদ থাকিব পাৰে, বিশ্বাসৰ পাৰ্থক্য থাকিব পাৰে; কিন্তু সেই ভিন্নতাৰ মাজতো মানুহক মানুহ হিচাপে সন্মান কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা চিৰন্তন। এই মানৱীয় বোধ, সমন্বয়, সহিষ্ণুতা, সামাজিক দায়িত্ব আৰু সাংস্কৃতিক চেতনাৰ বাবেই শঙ্কৰদেৱক আজিও নতুনকৈ পঢ়াৰ প্ৰয়োজন আছে। সেয়ে তিথিৰ দিনা শঙ্কৰদেৱৰ নাম উচ্চাৰণ কৰাটোৱেই শেষ কথা নহয়। তেওঁৰ সাহিত্য পঢ়া, তেওঁৰ সৃষ্টিৰ সৌন্দৰ্য অনুধাৱন কৰা, তেৰাৰ আদৰ্শৰ মৰ্ম অনুধাৱন কৰি সেই বোধক নিজৰ সামাজিক আচৰণত ৰূপ দিয়াই হ’ব পাৰে শঙ্কৰদেৱক স্মৰণ কৰাৰ সাৰ্থক উপায়।
শঙ্কৰদেৱ অতীতৰ এক উজ্জ্বল অধ্যায় নহয়, তেওঁ অসমীয়া সমাজৰ বৰ্তমান সাংস্কৃতিক চেতনাৰো এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। সেয়ে তেওঁৰ আদৰ্শক স্মৰণৰ পৰিসৰৰ পৰা জীৱনৰ পৰিসৰলৈ লৈ যোৱাটোৱেই আজিৰ সময়ত আমাৰ সৰ্বাধিক প্ৰয়োজনীয় দায়িত্ব। তেতিয়াহে তেওঁৰ আদৰ্শক নতুনকৈ অনুধাৱন কৰাৰ এক তাৎপৰ্যপূৰ্ণ অৱকাশ হৈ উঠিব।
