ছিগনেল জেমাৰ ক্ৰয়ৰ নামত ১৬১.২৭ কোটি টকা ব্যয় কৰিছে দিল্লী আৰক্ষীয়ে। কিন্তু এই শক্তিশালী সঁজুলিসমূহ ক’ত, কেতিয়া আৰু কিমানবাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, কোনে ব্যৱহাৰৰ অনুমতি দিয়ে আৰু ইয়াৰ ফলত জৰুৰীকালীন যোগাযোগ ব্যৱস্থাত প্ৰভাৱ পৰে নেকি—সেই সম্পৰ্কে স্পষ্ট তথ্য প্ৰকাশ কৰা নাই আৰক্ষীয়ে। তথ্য জনাৰ অধিকাৰ (আৰটিআই) আইনৰ অধীনত দাখিল কৰা আবেদনৰ উত্তৰ বিশ্লেষণ কৰি ডিজিটেল অধিকাৰ সংস্থা ‘ইণ্টাৰনেট ফ্ৰিডম ফাউণ্ডেশ্যন’ (IFF)-এ প্ৰকাশ কৰা এক প্ৰতিবেদনত এই তথ্য পোহৰলৈ আহিছে।
প্ৰতিবেদন অনুসৰি, কেন্দ্ৰীয় গৃহ মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনস্থ দিল্লী আৰক্ষীয়ে ২০২৪ চনৰ জুলাইৰ পৰা ২০২৬ চনৰ মে’ মাহৰ ভিতৰত মুঠ ৩৪টা ছিগনেল জেমাৰ ক্ৰয় কৰিছে। এই ক্ৰয়ৰ বাবে চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠান ইলেক্ট্ৰনিকছ কৰ্প’ৰেশ্যন অৱ ইণ্ডিয়া লিমিটেডৰ (ECIL) পৰা ‘নমিনেচন ভিত্তিত’ সঁজুলিসমূহ সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল; মুকলি নিবিদা আহ্বান কৰা হোৱা নাছিল।
ক্ৰয় কৰা ৩৪টা জেমাৰৰ ভিতৰত ৩০টা হৈছে বাহনত স্থাপন কৰিব পৰা কনভয় জেমাৰ। ২০২৬ চনৰ ২৩ মে’ত ক্ৰয় কৰা এই জেমাৰসমূহৰ মুঠ মূল্য ১৩৮.৪২ কোটি টকা, অৰ্থাৎ প্ৰতিটোৰ মূল্য প্ৰায় ৪.৬১ কোটি টকা। এই সঁজুলিসমূহে ২০ৰ পৰা ৬,০০০ মেগাহাৰ্টজ পৰ্যন্ত কম্পাঙ্কৰ সংকেতত বাধা দিব পাৰে। ফলত মোবাইল ফোন, ৱাই-ফাই, ব্লুটুথ আৰু জিপিএছৰ দৰে যোগাযোগ তথা নেভিগেশ্যন ব্যৱস্থাত প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে।
আন চাৰিটা হৈছে ড্ৰ’নৰ জৰিয়তে নিয়ন্ত্ৰিত বিস্ফোৰক সঁজুলিৰ ভাবুকি প্ৰতিহত কৰাৰ বাবে নিৰ্মিত বিশেষ ‘স্মাৰ্ট জেমাৰ’। ২০২৪ চনৰ ৪ জুলাইত ক্ৰয় কৰা এই চাৰিটা সঁজুলিৰ মুঠ মূল্য ২২.৮৫ কোটি টকা। অৰ্থাৎ প্ৰতিটো স্মাৰ্ট জেমাৰৰ মূল্য প্ৰায় ৫.৭১ কোটি টকা। দুয়োটা ক্ৰয়ৰ মুঠ ব্যয় হৈছে ১৬১.২৭ কোটি টকা।
অৱশ্যে, ক্ৰয়ৰ ব্যয়তকৈও অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছে এই জেমাৰসমূহৰ ব্যৱহাৰ, অনুমোদন আৰু জবাবদিহিতাক লৈ। আৰটিআইৰ উত্তৰত দিল্লী আৰক্ষীৰ বিভিন্ন শাখাই দিয়া তথ্যৰ মাজত অসংগতি দেখা গৈছে। আৰক্ষীৰ ক্ৰয় আৰু যোগান সম্পৰ্কীয় শাখাই জেমাৰৰ সংখ্যা, ক্ৰয়ৰ তাৰিখ আৰু ব্যয়ৰ বিষয়ে তথ্য প্ৰকাশ কৰিছে যদিও নিৰাপত্তাৰ দায়িত্বত থকা শাখাটোৱে এই সঁজুলিসমূহৰ মজুত, ব্যৱহাৰৰ অনুমোদন আৰু ব্যৱহাৰৰ ৰেকৰ্ডৰ বিষয়ে তথ্য দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছে।
অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তিৰ নিৰাপত্তা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাৰ যুক্তি দাঙি ধৰি আৰক্ষীৰ নিৰাপত্তা শাখাই সংশ্লিষ্ট তথ্য ‘অতি গোপনীয়’ বুলি অভিহিত কৰিছে। কোন বিষয়াই জেমাৰ সক্ৰিয় কৰাৰ অনুমতি দিব পাৰে আৰু অতীতত কিমানবাৰ এই সঁজুলিসমূহ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, সেই বিষয়েও স্পষ্ট তথ্য প্ৰকাশ কৰা হোৱা নাই। অৱশ্যে, নিৰাপত্তা শাখাই জনাইছে যে বাহনত স্থাপন কৰা জেমাৰসমূহ ‘য়েলো বুক’ৰ নিৰ্দেশনা আৰু ভাবুকিৰ মাত্ৰাৰ মূল্যায়নৰ ভিত্তিত সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা ব্যক্তিসকলৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ‘য়েলো বুক’ হৈছে কেন্দ্ৰীয় গৃহ মন্ত্ৰালয়ৰ নিৰাপত্তা-সম্পৰ্কীয় নিৰ্দেশনাসমূহৰ এক গোপনীয় সংকলন।
ইফালে, উত্তৰ-পশ্চিম দিল্লী জিলা আৰক্ষীয়ে জেমাৰৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত কোনো স্থায়ী নিৰ্দেশ বা পৰিপত্ৰ উপলব্ধ নহয় বুলি জনাইছে। লগতে, অবৈধ জেমাৰ জব্দ কৰাৰ তথ্য আৰু টেলিকম সংস্থাসমূহৰ সৈতে হোৱা যোগাযোগ-সম্পৰ্কীয় নথি চাবলৈ আবেদনকাৰীক কৰ্মদিনত আৰক্ষী থানালৈ আহিবলৈ পৰামৰ্শ দিছে। এই ভিন্ন উত্তৰে জেমাৰ ব্যৱহাৰৰ নীতি-নিয়ম আৰু তথ্য প্ৰকাশৰ ক্ষেত্ৰত স্বচ্ছতাৰ অভাৱক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে।
প্ৰতিবাদৰ সময়ত এই সঁজুলিসমূহ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল নেকি, তাক লৈও উদ্বেগ বৃদ্ধি পাইছে। IFF-ৰ প্ৰতিবেদন অনুসৰি, ২০২৬ চনৰ ২০ জুনৰ পৰা ২৫ জুলাইলৈ দিল্লীৰ যন্তৰ-মন্তৰত চলা ছাত্ৰ প্ৰতিবাদৰ সময়ত ২০ আৰু ২২ জুলাইত মধ্য দিল্লীৰ কিছু অঞ্চলত মোবাইল নেটৱৰ্ক ব্যাহত হৈছিল। সেই সময়ত কেন্দ্ৰীয় গৃহ মন্ত্ৰালয়ে প্ৰতিবাদস্থলীৰ প্ৰায় ১.৫ কিলোমিটাৰ ব্যাসাৰ্ধৰ ভিতৰত মোবাইল ইণ্টাৰনেট সেৱা সাময়িকভাৱে বন্ধ কৰাৰ নিৰ্দেশ দিছিল। কিন্তু সাধাৰণ ফোনকলতো সমস্যাৰ সৃষ্টি হোৱা বুলি অভিযোগ উত্থাপন হৈছিল। সেই পৰিস্থিতিত আৰক্ষীয়ে বহনযোগ্য জেমাৰ সক্ৰিয় কৰিছিল বুলি চৰ্চা চলিছিল যদিও দিল্লী আৰক্ষীয়ে এই অভিযোগ নিশ্চিত কৰা নাই, অস্বীকাৰো কৰা নাই।
প্ৰতিবাদৰ সময়ত ফোন জেমাৰ ব্যৱহাৰৰ বিষয়টোও উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ বিবেচনালৈ আনিবলৈ আহ্বান জনোৱা হৈছিল বুলি IFF-ৰ প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে। অৱশ্যে, প্ৰতিবাদৰ সময়ত যোগাযোগ ব্যৱস্থা ব্যাহত হোৱাৰ অভিযোগ আৰু জেমাৰ ব্যৱহাৰৰ মাজত প্ৰত্যক্ষ সম্পৰ্ক এতিয়াও নিশ্চিত হোৱা নাই।
জেমাৰৰ ব্যৱহাৰে সাধাৰণ নাগৰিকৰ যোগাযোগ ব্যৱস্থাত কেনে প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে, সেয়াও এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন। কনভয় জেমাৰ সক্ৰিয় হৈ থাকিলে ইয়াৰ প্ৰভাৱৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত থকা আন লোকৰ মোবাইল সংযোগতো বাধা আহিব পাৰে। ফলত জৰুৰীকালীন সহায়ৰ বাবে ১১২ নম্বৰত ফোন কৰা, এম্বুলেন্স সেৱাৰ সৈতে যোগাযোগ কৰা অথবা আন জৰুৰী সেৱা লাভ কৰাত অসুবিধা হোৱাৰ আশংকা থাকে। কিন্তু জেমাৰৰ ব্যৱহাৰে ১১২ নম্বৰৰ ফোনকল, চিকিৎসালয় বা ওচৰে-পাজৰে থকা লোকৰ যোগাযোগত কেনে প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে, সেই সন্দৰ্ভত কৰা মূল্যায়নৰ কোনো স্পষ্ট তথ্য আৰক্ষীৰ উত্তৰত পোৱা হোৱা নাই বুলি প্ৰতিবেদনটোত উল্লেখ কৰা হৈছে।
মুকলি নিবিদা অবিহনে কোটি কোটি টকাৰ সঁজুলি ক্ৰয়, ব্যৱহাৰৰ অনুমোদন আৰু ৰেকৰ্ড সম্পৰ্কে তথ্য প্ৰকাশত অনীহা তথা বিভিন্ন আৰক্ষী শাখাৰ পৰস্পৰবিৰোধী উত্তৰে এতিয়া জবাবদিহিতাৰ প্ৰশ্নটো গুৰুত্বপূৰ্ণ কৰি তুলিছে। নিৰাপত্তাৰ স্বাৰ্থত এনে সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হ’লেও, তাৰ আইনী সীমা কি, কোনে ব্যৱহাৰৰ অনুমতি দিয়ে আৰু সাধাৰণ নাগৰিকৰ যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ সুৰক্ষা কেনেকৈ নিশ্চিত কৰা হয়—সেই প্ৰশ্নসমূহৰ স্পষ্ট উত্তৰ প্ৰয়োজন। সেয়েহে, জেমাৰৰ ক্ৰয়, অনুমোদন আৰু ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে অধিক স্বচ্ছতা নিশ্চিত কৰাৰ লগতে জৰুৰীকালীন সেৱাৰ ওপৰত ইয়াৰ সম্ভাৱ্য প্ৰভাৱৰ বিষয়েও স্পষ্ট তথ্য প্ৰকাশৰ দাবী গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছে।
