বিশ্বৰ জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ অন্যতম কাৰক মিথেন গেছ নিৰ্গমনৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ এক উদ্বেগজনক তথ্য শেহতীয়াভাৱে পোহৰলৈ আহিছে। ‘গ্ল’বেল এনাৰ্জী মনিটৰ’ (GEM) নামৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাটোৰ এক গৱেষণা পত্ৰত প্ৰকাশ পোৱা অনুসৰি, কয়লা খনিৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা মিথেন গেছৰ (CMM) পৰিমাণৰ ভিত্তিত ভাৰত বৰ্তমান বিশ্বৰ শীৰ্ষ সাতখন দেশৰ ভিতৰত অন্যতম। প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ভাৰতে বিশ্বৰ মুঠ কয়লা খনিৰ মিথেন নিৰ্গমনৰ প্ৰায় ১০ শতাংশৰ বাবে দায়ী যদিও চৰকাৰীভাৱে এই নিৰ্গমনৰ পৰিমাণ যথেষ্ট কম কৰি দেখুওৱা হৈছে। গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ এই সন্ধিক্ষণত ভাৰতৰ দৰে এখন দেশৰ এনে তথ্যগত বিসংগতিয়ে এতিয়া আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত তীব্ৰ প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰিছে।
প্ৰতিবেদন খনত দাঙি ধৰা পৰিসংখ্যা অনুসৰি, ভাৰতৰ কয়লা খনিসমূহৰ পৰা বাৰ্ষিক প্ৰায় ২.৩ নিযুত টন মিথেন গেছ নিৰ্গত হয়। এই পৰিমাণ চীন, ৰাছিয়া আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ দৰে দেশসমূহৰ সৈতে তুলনীয়। মন কৰিবলগীয়া যে, মিথেন গেছ কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডতকৈয়ো অধিক শক্তিশালী আৰু ই বায়ুমণ্ডলত তাপ ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা ২০ বছৰৰ সময়সীমাত কাৰ্বনতকৈ প্ৰায় ৮০ গুণ বেছি। গৱেষকসকলে দাবী কৰিছে যে ভাৰত চৰকাৰে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ জলবায়ু সন্মিলনত (UNFCCC) দাখিল কৰা তথ্য আৰু প্ৰকৃত নিৰ্গমনৰ মাজত এক বৃহৎ পাৰ্থক্য আছে। চৰকাৰী তথ্যত নিৰ্গমনৰ পৰিমাণ যিমান দেখুওৱা হৈছে, উপগ্ৰহীয় চিত্ৰ আৰু স্বতন্ত্ৰ নিৰীক্ষণত সেই পৰিমাণ তাতকৈ কেইবাগুণো অধিক বুলি প্ৰমাণিত হৈছে।
এই বিসংগতিৰ মূল কাৰণ হিচাপে ভাৰতে ব্যৱহাৰ কৰা পুৰণি গণনা পদ্ধতিক জগৰীয়া কৰা হৈছে। ভাৰতে সাধাৰণতে ‘টায়াৰ-১’ (Tier 1) পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে, যিটো পদ্ধতিয়ে প্ৰতিটো খনিৰ পৃথক বৈশিষ্ট্যসমূহ বিবেচনা নকৰাকৈ এক গঢ় হিচাপ উলিয়ায়। ইয়াৰ বিপৰীতে উন্নত দেশসমূহে অধিক সঠিক আৰু বিজ্ঞানসন্মত পদ্ধতি অৱলম্বন কৰে। গোলকীয় পৰ্যায়ত মিথেন নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰিবলৈ ‘গ্ল’বেল মিথেন প্লেজ’ৰ দৰে পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা হৈছে যদিও ভাৰতে এতিয়ালৈকে এই চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰা নাই। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে চৰকাৰে মিথেন গেছক ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ পৰিকল্পনাহে কৰিছে, যিটো প্ৰক্ৰিয়া বৰ্তমান অতি লেহেমীয়া গতিত চলি থকা বুলি বিশেষজ্ঞসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে।
পৰিৱেশবিদসকলৰ মতে, ভাৰতে যদি নিজৰ মিথেন নিৰ্গমনৰ সঠিক তথ্য প্ৰদান নকৰে, তেন্তে জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ বিৰুদ্ধে চলি থকা যুঁজখনত দেশখনে সঠিক কৌশল গ্ৰহণ কৰাত ব্যৰ্থ হ’ব। কয়লা খনিসমূহৰ পৰা নিৰ্গত এই বিষাক্ত গেছে কেৱল গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিয়েই নহয়, বৰঞ্চ খনি অঞ্চলৰ শ্ৰমিক আৰু স্থানীয় বাসিন্দাৰ স্বাস্থ্যৰ প্ৰতিও চৰম ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছে। বিশেষকৈ মুকলি কয়লা খনিসমূহৰ পৰা নিৰ্গত মিথেনৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাটো চৰকাৰৰ বাবে এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান হিচাপে থিয় দিছে।
বৰ্তমান সময়ত এই প্ৰতিবেদনক লৈ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰালয়ে আনুষ্ঠানিকভাৱে কোনো মন্তব্য কৰা নাই। অৱশ্যে, বিভিন্ন পৰিৱেশ সংস্থাই ভাৰত চৰকাৰক এই নিৰ্গমনৰ সঠিক নিৰীক্ষণ আৰু তথ্য সংগ্ৰহৰ বাবে উন্নত প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ হেঁচা দিছে। গোলকীয় উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণৰ লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ হ’লে ভাৰতে নিজৰ শক্তি খণ্ডৰ পৰা হোৱা মিথেন নিৰ্গমন হ্ৰাসৰ ক্ষেত্ৰত অধিক স্বচ্ছতা আৰু তৎপৰতা প্ৰদৰ্শন কৰাটো একান্তই প্ৰয়োজনীয় হৈ পৰিছে।
