ভাৰতত শিক্ষিত যুৱ সমাজৰ মাজত নিবনুৱা সমস্যাই এক ভয়াবহ ৰূপ ধাৰণ কৰিছে। চৰকাৰী শীৰ্ষ নীতি নিৰ্ধাৰণকাৰী সংস্থা নীতি আয়োগৰ শেহতীয়া এক প্ৰতিবেদন অনুসৰি, দেশত সামগ্ৰিক নিবনুৱাৰ হাৰ ৩.২ শতাংশ হোৱাৰ বিপৰীতে স্নাতক ডিগ্ৰীধাৰীসকলৰ মাজত এই হাৰ হৈছে ১৩ শতাংশ। বৰ্তমান মাত্ৰ ৮.২৫ শতাংশ স্নাতকেহে নিজৰ শৈক্ষিক অৰ্হতাৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ পদত কৰ্মসংস্থাপন লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। অৰ্থনীতিবিদসকলৰ মতে, বজাৰৰ চাহিদা আৰু বৰ্তমানৰ পাঠ্যক্ৰমৰ মাজত থকা অমিল, গৱেষণা আৰু উন্নয়ন খণ্ডত (Research and Development) অপৰ্যাপ্ত বিনিয়োগ তথা আনুষ্ঠানিক খণ্ডৰ (Formal sector) মন্থৰ বিকাশেই হৈছে শিক্ষিত নিবনুৱা বৃদ্ধিৰ মূল কাৰণ।
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ (ILO) ‘ইণ্ডিয়া এম্প্লয়মেণ্ট ৰিপ’ৰ্ট ২০২৪’ অনুসৰি, কৃষি খণ্ডৰ পৰা ওলাই অহা বৰ্ধিত শিক্ষিত যুৱ সমাজৰ বাবে ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত পৰ্যাপ্ত আৰু উপযুক্ত উপাৰ্জনৰ কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি হোৱা নাই। ডিজিটেল জগতকে ধৰি প্ৰযুক্তিগত ক্ষেত্ৰত হোৱা দ্ৰুত পৰিৱৰ্তনৰ ফলত নিয়োগকৰ্তাসকলৰ প্ৰয়োজনীয় দক্ষতাৰ ধৰণ সলনি হৈছে যদিও সেই অনুসৰি অৰ্থনীতিত নতুন পদৰ সৃষ্টি হোৱা নাই। দেশৰ মুঠ শ্ৰমিকৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশই অনানুষ্ঠানিক বা অসংগঠিত খণ্ডত নিয়োজিত হৈ আছে। আনহাতে সামগ্ৰিক কৰ্মসংস্থানৰ মাত্ৰ ১২ৰ পৰা ১৪ শতাংশহে উৎপাদন খণ্ডৰ (Manufacturing sector) পৰা আহে। ফলস্বৰূপে বৃহৎ সংখ্যক উচ্চ শিক্ষিত যুৱকে কম দৰমহাৰ অনানুষ্ঠানিক কাম কৰাতকৈ ভাল দৰমহাৰ নিৰাপদ চাকৰিৰ বাবে অপেক্ষা কৰিবলৈ বাধ্য হৈছে আৰু চৰকাৰী চাকৰিৰ ওপৰত হেঁচা বৃদ্ধি পাইছে।
উৎপাদন খণ্ডৰ মন্থৰ বিকাশৰ আঁৰত থকা অন্যতম কাৰণ হৈছে দেশৰ দুৰ্বল গৱেষণা আৰু উন্নয়ন ব্যৱস্থা। ‘অৰ্থনৈতিক সমীক্ষা ২০২৫-২৬’ৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ (GDP) মাত্ৰ ০.৬৪ৰ পৰা ০.৬৫ শতাংশহে গৱেষণা আৰু উন্নয়নৰ নামত ব্যয় কৰা হয়। ইয়াৰ বিপৰীতে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই ৩.৪৮ শতাংশ, চীনে ২.৪৩ শতাংশ আৰু দক্ষিণ কোৰিয়াই ৪.৯১ শতাংশ ধন এই খণ্ডত ব্যয় কৰে। বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি বিভাগৰ তথ্য অনুসৰি, ২০২০-২১ বৰ্ষত গৱেষণা আৰু উন্নয়ন খণ্ডত হোৱা মুঠ ব্যয়ৰ মাত্ৰ ৩৬.৪ শতাংশহে বেচৰকাৰী খণ্ডৰ পৰা আহিছিল। ২০২৫-২৬ বৰ্ষৰ অৰ্থনৈতিক সমীক্ষা অনুসৰি এই হাৰ ৪১ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছে যদিও বিশ্বৰ শীৰ্ষ দহখন অৰ্থনীতিৰ দেশৰ গড় হাৰৰ (৬৮ শতাংশ) তুলনাত ই অতি নগণ্য।
ভাৰতত গৱেষণাৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰী সাহায্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা অত্যধিক। চৰকাৰী গৱেষণাৰ মূল লক্ষ্য সাধাৰণতে মহাকাশ, প্ৰতিৰক্ষা, পাৰমাণৱিক শক্তি বা স্বাস্থ্য আদিৰ দৰে বিষয়সমূহ হয়, যিয়ে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ব্যাপক হাৰত কৰ্মসংস্থানৰ সৃষ্টি নকৰে। সেয়েহে উন্নত মানৰ কৰ্মসংস্থান সৃষ্টিৰ বাবে বেচৰকাৰী খণ্ডৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণৰ প্ৰয়োজনীয়তা আহি পৰিছে। প্ৰযুক্তিগত উন্নয়ন আৰু উদ্ভাৱনৰ ফলত প্ৰতিষ্ঠানসমূহে বিশ্ব বজাৰত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিবলৈ সক্ষম হোৱাৰ লগতে দক্ষ কৰ্মীৰ চাহিদাও বৃদ্ধি পায়।
বৰ্তমানৰ এই গভীৰ সংকটৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাবলৈ অৰ্থনীতিবিদসকলে গৱেষণা আৰু উন্নয়ন খণ্ডত আবণ্টন বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে বেচৰকাৰী অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। বিশ্ববিদ্যালয় আৰু উদ্যোগসমূহৰ মাজত সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰাৰ সমান্তৰালকৈ পুঁজিনিবিড় উদ্যোগৰ (Capital-intensive industry) পৰিৱৰ্তে শ্ৰমনিবিড় উৎপাদনমুখী উদ্যোগক (Labour-intensive industry) উৎসাহিত কৰাটো জৰুৰী বুলি বিবেচিত হৈছে। উৎপাদনমুখী খণ্ডত কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ বৃদ্ধি আৰু শ্ৰম বজাৰৰ চাহিদাৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি বৰ্তমানৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাক গঢ়ি তুলিব নোৱাৰিলে শিক্ষিত নিবনুৱা সমস্যাৰ কোনো স্থায়ী সমাধান সম্ভৱ নহয় বুলি বিশেষজ্ঞসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে।
