নতুন দিল্লীৰ প্ৰায় ৪০০ বছৰ পুৰণি আৰু প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ৫০,০০০ কোটি টকাৰ ব্যৱসায় হোৱা ঐতিহ্যমণ্ডিত চান্দনী চক বজাৰখনত এতিয়া আধুনিক ভাৰতৰ এক নতুন ছবি দেখিবলৈ পোৱা গৈছে। যিবোৰ দোকানত এদিন কেৱল নগদ ধনেৰে লেনদেন হৈছিল, তাত এতিয়া দোকানী, পাইকাৰী ব্যৱসায়ী, ফেৰীৱালা আৰু গ্ৰাহক সকলোৱে স্মাৰ্টফোনৰ জৰিয়তে ছেকেণ্ডৰ ভিতৰতেই টকাৰ লেনদেন সম্পূৰ্ণ কৰে। চান্দনী চকৰ এই দৃশ্যপট আচলতে সমগ্ৰ ভাৰতৰে এক ক্ষুদ্ৰ প্ৰতিচ্ছবিহে। কাশ্মীৰৰ পৰা কন্যাকুমাৰীলৈ, মহানগৰীৰ বৃহৎ শ্বপিং মলৰ পৰা আৰম্ভ কৰি গাঁৱৰ পদপথৰ চাহ-দোকানীলৈকে সমগ্ৰ দেশজুৰি এতিয়া এই একেই নগদবিহীন লেনদেনৰ ঢৌৱে ভাৰতীয় অৰ্থনীতিক এক অনন্য মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছে।
এই সামগ্ৰিক পৰিৱৰ্তনৰ আঁৰৰ মূল কাৰণটোৱেই হৈছে ‘ইউনিফাইড পেমেণ্টছ ইণ্টাৰফেচ’ বা চমুকৈ ইউ পি আই। ২০১৬ চনৰ ২৬ আগষ্টত আৰম্ভ হোৱা ভাৰতৰ এই থলুৱা ডিজিটেল পেমেণ্ট নেটৱৰ্কটো বৰ্তমান বিশ্বৰ অন্যতম সফল বিত্তীয় প্ৰযুক্তি হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।
নগদ ধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল এখন অৰ্থনীতিৰ পৰা দ্ৰুতগতিত ডিজিটেল ৰূপ লোৱা ভাৰতৰ এই যাত্ৰাৰ বিষয়ে ‘Cashless Nation: How UPI Changed Everything’ নামৰ এখন গ্ৰন্থত বিতংভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে। গ্ৰন্থখনৰ লেখক হৈছে কম্পিউটাৰ বিজ্ঞানী ড° শান্তনু পাল আৰু বেংকাৰ বি. সাম্বামূৰ্তি। ইউ পি আইৰ মূল কাঠামো গঢ়ি তোলা ‘নেচনেল পেমেণ্টছ কৰ্পোৰেচন অৱ ইণ্ডিয়া’ৰ পৰিচালনা সমিতিৰ এগৰাকী স্বতন্ত্ৰ সঞ্চালক হিচাপে কৰ্মৰত আছিল ড° পাল।
প্ৰকাশন গোষ্ঠী পেংগুইন ৰেণ্ডম হাউছে প্ৰকাশ কৰা ৩১৬ পৃষ্ঠীয়া এই গ্ৰন্থখন ডিজিটেল পেমেণ্ট বিপ্লৱৰ এক জীৱন্ত দলিল। আধাৰ প্ৰকল্পৰ প্ৰতিষ্ঠাপক অধ্যক্ষ তথা ইনফ’চিছৰ অধ্যক্ষ নন্দন নিলেকণিয়ে এই গ্ৰন্থখনৰ সন্দৰ্ভত কয় যে এয়া পিছপৰি থকা এখন দেশে মাত্ৰ কেইটামান বছৰৰ ভিতৰতে বিশ্বৰ আগশাৰীলৈ যোৱাৰ কাহিনী। ইউ পি আইৰ এই সফলতা এদিনতে অহা নাছিল, ইয়াৰ বাবে প্ৰয়োজন হৈছিল দশকজোৰা প্ৰস্তুতি আৰু জটিল সিদ্ধান্তৰ।
ভাৰত চৰকাৰৰ তথ্য অনুসৰি, বৰ্তমান সমগ্ৰ বিশ্বৰ প্ৰতি দুটা ৰিয়েল-টাইম ডিজিটেল লেনদেনৰ এটা ভাৰততে হয়। ইউ পি আইৰ জৰিয়তে প্ৰতি ছেকেণ্ডত প্ৰায় ১ কোটি টকাৰ লেনদেন সম্পন্ন হয় আৰু ২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত ভাৰতে ইউ পি আইৰ জৰিয়তে ৩১৪ লাখ কোটি টকাৰ অভিলেখসংখ্যক লেনদেন কৰিছে। বৰ্তমান ফ্ৰান্স, ছিংগাপুৰ আৰু ইউ এ ই-কে ধৰি ১১ খন দেশত ইউ পি আই ব্যৱস্থা কাৰ্যকৰী হৈছে। বেংক একাউণ্টৰ পৰা ধন হৰলুকি হোৱাৰ খবৰ প্ৰায়ে শুনা যায় যদিও ইউ পি আই ব্যৱস্থা হেক হোৱাৰ খবৰ আজিলৈকে পোৱা হোৱা নাই।
সংবাদ মাধ্যমৰ সৈতে হোৱা এক বাৰ্তালাপত ড° পালে কয় যে বৰ্তমান ৫৫ কোটিৰো অধিক ভাৰতীয়ই ইউ পি আই ব্যৱহাৰ কৰে আৰু প্ৰায় ৬.৫ কোটি ব্যৱসায়ীয়ে এই প্লেটফৰ্মৰ জৰিয়তে ধন গ্ৰহণ কৰে। এক সাধাৰণ পৰীক্ষামূলক ব্যৱস্থাৰ পৰা ই এতিয়া ভাৰতৰ দৈনন্দিন ব্যৱসায়ৰ মেৰুদণ্ড হৈ পৰিছে।
ইউ পি আইৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বৈশিষ্ট্যটো হ’ল যে ইয়াক কোনো ব্যক্তিগত লাভালাভৰ বাবে নহয়, বৰঞ্চ জনসাধাৰণৰ সুবিধাৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল। ভিছা আৰু মাষ্টাৰকাৰ্ডৰ দৰে বিদেশী কোম্পানীসমূহৰ দৰে নহৈ, ভাৰতৰ ইউ পি আই হৈছে এক ৰাজহুৱা আন্তঃগাঁথনি। ইয়াত এজন সাধাৰণ গ্ৰাহকৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বহুজাতিক কোম্পানীলৈকে সকলোৱে একেটা নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তেই লেনদেন কৰিব পাৰে।
ইয়াৰ উপৰিও, ‘কিউ আৰ’ কোডৰ ব্যৱহাৰে এই ব্যৱস্থাক অধিক সৰল কৰি তুলিছিল। মূলতঃ জাপানত উদ্ভাৱিত এই কিউ আৰ কোড ভাৰতত পেমেণ্টৰ এক উমৈহতীয়া মানদণ্ডলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
ড° পালৰ মতে, ভাৰতৰ এই ডিজিটেল বিপ্লৱৰ আঁৰত মূলতঃ পাঁচটা কাৰকে বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছে। প্ৰথমটো হ’ল স্মাৰ্টফোন আৰু ম’বাইল ইণ্টাৰনেটৰ দ্ৰুত প্ৰসাৰ। দ্বিতীয়তে, জন ধন বেংক একাউণ্ট, আধাৰ আৰু ম’বাইলৰ সংযোগ। তৃতীয়তে, ২০১৬ চনৰ বিমুদ্ৰাকৰণ, যিয়ে মানুহক ডিজিটেল লেনদেনৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত কৰিছিল। চতুৰ্থতে, চৰকাৰী আঁচনিৰ ধন পোনে পোনে হিতাধিকাৰীৰ বেংক একাউণ্টলৈ যোৱাৰ ব্যৱস্থা, আৰু পঞ্চমটো হ’ল ক’ভিড-১৯ মহামাৰী, যিয়ে নগদ ধনৰ লেনদেনৰ পৰিৱৰ্তে কণ্টেক্টলেছ পেমেণ্টক অধিক জনপ্ৰিয় কৰি তুলিলে।
অৱশ্যে শেহতীয়াকৈ ইউ পি আই লেনদেনৰ ওপৰত ‘মাৰ্চেণ্ট ডিছকাউণ্ট ৰেট’ বা লেনদেনৰ মাচুল আৰোপ কৰাক লৈ বিতৰ্কৰ সূত্ৰপাত হৈছে। ২০২০ চনৰ পৰা ইউ পি আই আৰু ৰূপে’ লেনদেনক সম্পূৰ্ণ বিনামূলীয়া কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ীসকলেও ইয়াক ব্যাপকভাৱে আঁকোৱালি লৈছিল। কিন্তু এতিয়া ডাঙৰ ব্যৱসায়ীৰ ক্ষেত্ৰত এই মাচুল আৰোপ কৰাৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া হৈছে। অৱশ্যে বিত্তমন্ত্ৰী নিৰ্মলা সীতাৰমণে সংসদত স্পষ্ট কৰি দিছে যে সাধাৰণ গ্ৰাহক আৰু ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ীৰ পৰা ইউ পি আইৰ বাবে কোনো অতিৰিক্ত মাচুল লোৱা নহ’ব।
ড° পালৰ মতে, ইউ পি আইৰ সফলতাত ইয়াৰ বিনামূলীয়া গাঁথনিটোৰ অৱদান সৰ্বাধিক। সেয়েহে ইয়াক লৈ যিকোনো পৰিৱৰ্তনৰ সিদ্ধান্ত অতি সাৱধানে লোৱা উচিত, কিয়নো আগন্তুক দশকটোত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ আৰু পাঁচগুণ বৃদ্ধি পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।
যি সময়ত সমগ্ৰ বিশ্বই ভাৰতৰ এই ডিজিটেল ৰাজহুৱা আন্তঃগাঁথনিৰ ওপৰত অধ্যয়ন চলাইছে, তেনে সময়ত চান্দনী চকৰ দৰে ব্যস্ত বজাৰত এজন গ্ৰাহকে মাত্ৰ ৫০ টকাত এটা সৰু ফেন কিনি কিউ আৰ কোড স্কেন কৰি ছেকেণ্ডৰ ভিতৰতে পইচা পৰিশোধ কৰাটোৱে সমগ্ৰ ব্যৱস্থাটোৰ সফলতাক প্ৰতিফলিত কৰিছে।
বৰ্তমান সময়ত ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান আৰু দাতব্য সংস্থাসমূহেও ‘ই-হুণ্ডী’ৰ জৰিয়তে ইউ পি আই ব্যৱস্থাৰে বৰঙণি গ্ৰহণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। সেয়ে ড° পালে উল্লেখ কৰিছে যে “বিশ্বাস আৰু ফিনটেক এতিয়া ভাল বন্ধু।” অৱশ্যে ইণ্টাৰনেট সেৱা ব্যাহত হ’লে এই সমগ্ৰ ব্যৱস্থাটোৱেই বিকল হৈ পৰাৰ দৰে এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বানো ইয়াৰ সৈতে জড়িত হৈ আছে। তথাপিও, বৰ্তমানৰ ধাৰা অব্যাহত থাকিলে, এখন প্ৰকৃত নগদবিহীন ৰাষ্ট্ৰলৈ ভাৰতৰ যাত্ৰা এতিয়াহে আৰম্ভ হৈছে বুলি ক’ব পাৰি।
