অসমৰ অন্যতম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল তথা বিশ্ব ঐতিহ্যক্ষেত্ৰ মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু ব্যাঘ্ৰ প্ৰকল্পৰ বৃহৎ এলেকা বেদখলকাৰীৰ কৱলত পৰা বিষয়টোৱে তীব্ৰ উদ্বেগৰ সৃষ্টি কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ব্যাঘ্ৰ সংৰক্ষণ কৰ্তৃপক্ষ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰকৃতি সংৰক্ষণ সংস্থাৰ ধাৰাবাহিক সতৰ্কবাণীৰ পিছতো ৰাজ্য চৰকাৰে ৩৬.৭৯ বৰ্গ কিলোমিটাৰ বেদখলকৃত বনভূমি মুকলি কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কোনো ফলপ্ৰসূ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা নাই। নব্বৈৰ দশকৰ গোষ্ঠীগত সংঘৰ্ষৰ ক্ষতিৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে পূৰ্বৰ অৱস্থালৈ ঘূৰি অহা উদ্যানখনত শেহতীয়া এই বেদখলৰ ফলত বন্যপ্ৰাণীৰ আৱাসস্থলী ধ্বংস হোৱাৰ লগতে দীৰ্ঘম্যাদী সংৰক্ষণৰ লক্ষ্যলৈ ভাবুকি নামি আহিছে।
চৰকাৰী তথ্য অনুসৰি, ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানখনৰ বৃহৎ সংৰক্ষিত এলেকা অবৈধ দখলদাৰীৰ অধীনত আছে। ভূঞানাৰা বনাঞ্চলৰ অন্তৰ্গত আগ্ৰাং এলেকাত ৮,৪১৭.৪ বিঘা ভূমিত ৬১০ টা গৃহ নিৰ্মাণ কৰাৰ লগতে মুঠ ২,৯৮৮ গৰাকী লোকে বেদখল কৰি আছে। আনহাতে, পানবাৰী বনাঞ্চলত ৬,১২৮.২২ বিঘা ভূমিত ৯১২ টা গৃহ নিৰ্মাণেৰে ৪,৫৩২ গৰাকী লোকে অবৈধভাৱে বসবাস কৰি আছে। মানস ব্যাঘ্ৰ প্ৰকল্পৰ কৰ্তৃপক্ষই এই বেদখল সন্দৰ্ভত বাক্সা আৰু চিৰাং জিলা প্ৰশাসনৰ লগতে ৰাজ্য চৰকাৰক বাৰম্বাৰ অৱগত কৰি আহিছে যদিও বৰ্তমানলৈকে কোনো সুফল লাভ কৰা নাই।
বেদখলৰ কৱলত পৰা ভূঞাপাৰা বনাঞ্চলৰ ৯.৩ বৰ্গ কিলোমিটাৰ এলেকা সামৰি থকা কোকিলাবাৰী বীজ পামখন মানস ব্যাঘ্ৰ প্ৰকল্পৰ মুখ্য আৱাসস্থলী হোৱাৰ লগতে ই বিলুপ্তপ্ৰায় ‘বেংগল ফ্লৰিকান’ চৰাইৰো এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিচৰণভূমি। ২০০১ চনতে লীজৰ ম্যাদ উকলি যোৱাৰ পিছত এই ভূমিখণ্ড মানস কৰ্তৃপক্ষক হস্তান্তৰ কৰাৰ কথা আছিল যদিও সেয়া কাৰ্যকৰী নহ’ল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে বিটিআৰ চৰকাৰে কৃষি বিভাগৰ জৰিয়তে বৰ্তমানেও এই ভূমি কৃষিকাৰ্যৰ বাবে লীজত প্ৰদান কৰি আহিছে।
আই ইউ চি এন ৱৰ্ল্ড হেৰিটেজ আউটলুক ৪ (২০২৫) শীৰ্ষক প্ৰতিবেদনখনতো এই বেদখলক লৈ গভীৰ উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছে। নিৰন্তৰ ভাবুকি, বিশেষকৈ বনাঞ্চল বেদখল, অবৈধ কৃষিকাৰ্য আৰু আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণৰ বাবে মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানক প্ৰতিবেদনখনত ‘গুৰুতৰ উদ্বেগ’ৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ভূঞাপাৰা আৰু পানবাৰী বনাঞ্চলত অবৈধ কৃষিকাৰ্য আৰু বসতি স্থাপনে বন্যপ্ৰাণীৰ আৱাসস্থলীৰ ব্যাপক অৱনতি ঘটাইছে বুলি উল্লেখ কৰাৰ লগতে জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প আৰু আগ্ৰাসী প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদৰ দ্বাৰাও উদ্যানখনলৈ ভাবুকি অহা বুলি সংস্থাটোৱে সতৰ্ক কৰি দিছে।
বন বিভাগৰ এক চৰকাৰী বিবৃতি অনুসৰি, এই ভূমি বন বিভাগক হস্তান্তৰ কৰাৰ বাবে ২০২২ চনৰ ১৩ জানুৱাৰী আৰু ২০২৩ চনৰ ২৬ মে’ত বিটিআৰ চৰকাৰক আবেদন জনোৱা হৈছিল। কিন্তু পৰিষদীয় চৰকাৰখনে বৰ্তমানলৈকে কোনো সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ নকৰাৰ ফলত আইনী জটিলতাৰ অৱকাশ সৃষ্টি হৈছে। বিভাগটোৱে লগতে স্পষ্ট কৰি দিছে যে কোকিলাবাৰীৰ ভূমিখণ্ড বন বিভাগক হস্তান্তৰ কৰাৰ বাবে বিটিআৰ চৰকাৰে এক দৃঢ় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা প্ৰয়োজন। ইয়াৰ দ্বাৰা বেটবাৰী আৰু পানবাৰীৰ দৰে বেদখলকৃত অঞ্চলসমূহ উদ্ধাৰৰ বাবে এক নিদৰ্শন স্থাপন হোৱাৰ লগতে বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ প্ৰতি চৰকাৰৰ দায়বদ্ধতাও প্ৰমাণিত হ’ব বুলি কৰ্তৃপক্ষই আশা প্ৰকাশ কৰিছে।
