বাংলাদেশৰ প্ৰাক্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্বেখ হাছিনাক মানৱতাৰ বিৰুদ্ধে অপৰাধত দোষী সাব্যস্ত কৰা হৈছে আৰু বাংলাদেশৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অপৰাধ ন্যায়াধিকৰণে (International Crimes Tribunal-Bangladesh) প্ৰাক্তন প্ৰধানমন্ত্ৰীগৰাকীক মৃত্যুদণ্ডৰ শাস্তি প্ৰদান কৰিছে। সোমবাৰে ন্যায়াধীশ মহম্মদ গোলাম মুৰ্তুজা মজুমদাৰৰ নেতৃত্বত ট্ৰিবিউনেল-১ৰ তিনিজনীয়া বিচাৰপীঠে এই ৰায়দান দিয়ে। ৪৫৩ পৃষ্ঠাৰ এই ৰায়দান ছটা পৃথক অধ্যায়ত বিভক্ত কৰা হৈছিল। বিচাৰপীঠৰ আন দুজন ন্যায়াধীশ আছিল ন্যায়াধীশ মহম্মদ ছাফিউল আলম মাহমুদ আৰু মহম্মদ মহিতুল হক ইনাম চৌধুৰী। অৱশ্যে নিৰ্বাসনত থকাৰ বাবে তেঁওৰ অনুপস্থিতিত চলিছিল সমগ্ৰ বিচাৰ প্ৰক্ৰিয়া।
উল্লেখযোগ্য যে দীৰ্ঘদিন ধৰি চলা এই গোচৰৰ শুনানিত বিভিন্ন পৰ্যায়ত মুখ্য অভিযুক্ত মহম্মদ তাজুল ইছলাম, মিজানুল ইছলাম, গাজী এম.এইচ. তামিম, আৰু ফাৰুক আহমেদে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। ১৭ নৱেম্বৰত ৰাজ্যখনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰি এটৰ্নী জেনেৰেলৰ শুনানিৰ সামৰণি পৰে।
শ্বেখ হাছিনাৰ মৃত্যুদণ্ডৰ বিৰুদ্ধে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত মিশ্ৰিত প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি হৈছে। ২০২৪ চনৰ ছাত্ৰ আন্দোলনৰ সৈতে জড়িত মানৱতাৰ বিৰুদ্ধে অপৰাধৰ বাবে ঢাকাৰ বিশেষ আদালতে বহিষ্কৃত প্ৰাক্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু আন এজন ব্যক্তিক শাস্তি প্ৰদান কৰাৰ পিছত ৰাইটছ এণ্ড ৰিস্কছ এনালাইছিছ গ্ৰুপে (আৰ আৰ এ জি) এই সিদ্ধান্তক “ৰাজনৈতিক প্ৰহসন” বুলি অভিহিত কৰে যিয়ে ন্যায্য বিচাৰৰ মৌলিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানদণ্ড পূৰণ কৰাত ব্যৰ্থ হয়।
আৰ আৰ এ জিৰ সঞ্চালক ছুহাছ চাকমাই কয় যে, ” শ্বেখ হাছিনাৰ অনুপস্থিতিত চলা এই বিচাৰে ন্যায্য বিচাৰৰ মৌলিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰৰ নীতি-নিয়ম উলংঘা কৰে। বাংলাদেশৰ অন্তৱৰ্তীকালীন চৰকাৰে তেওঁক ভাৰতৰ পৰা প্ৰত্যাৰ্পণৰ বাবে চেষ্টা কৰা নাছিল। চৰকাৰৰ হাতত যদি কোনো প্ৰমাণ থাকিলহেঁতেন তেন্তে তেওঁক প্ৰত্যাৰ্পণৰ বাবে ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ত আবেদন দাখিল কৰিব পাৰিলেহেঁতেন।”
তেওঁ আৰু কয়, “যিখন দেশে আইনৰ শাসন বজাই ৰাখে, তেওঁলোকে ন্যায্য বিচাৰৰ মানদণ্ড নিশ্চিত কৰিবলৈ প্ৰত্যাৰ্পণ বিচাৰিব লাগে, যেনেকৈ ভাৰতে পৰ্তুগালৰ পৰা আবু চেলেমক প্ৰত্যাৰ্পণৰ বাবে যুঁজিছিল আৰু এতিয়া বেলজিয়ামৰ পৰা মেহুল চোক্সীক প্ৰত্যাৰ্পণ কৰাৰ চেষ্টা কৰিছে। বাংলাদেশৰ হাতত কোনো প্ৰমাণ নাছিল, গতিকে অন্তৱৰ্তীকালীন চৰকাৰে এই আদালতৰ জৰিয়তে শাস্তি প্ৰদানৰ আশ্ৰয় লৈছিল।”
উল্লেখ্য যে নতুন দিল্লীস্থিত ৰাইটছ এণ্ড ৰিস্ক এনালাইছিছ গ্ৰুপ (আৰ আৰ এ জি) হৈছে মানৱ অধিকাৰ উলংঘা আৰু গণতন্ত্ৰৰ প্ৰতি ভাবুকি বিশ্লেষণ কৰি আইনৰ শাসন আৰু মৌলিক স্বাধীনতাৰ প্ৰতি ভাবুকিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা এক স্বতন্ত্ৰ সংস্থা। আৰ আৰ এ জিয়ে আগতীয়া সতৰ্কবাণী জাৰি কৰে আৰু সংঘাতত ইন্ধন যোগোৱা বা স্থায়ী কৰি ৰখা ৰাষ্ট্ৰ আৰু অৰাষ্ট্ৰীয় অভিনেতাসকলৰ নীতি আৰু কাৰ্য্যৰ তদন্ত কৰে।
অভিযোগ সন্দৰ্ভত চাকমাই কয়, “ৰংপুৰৰ বেগম ৰকেয়া বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সমীপত আবু ছায়েদৰ হত্যা, ঢাকাৰ চানখৰপুলত ছয়জন নিৰস্ত্ৰ প্ৰতিবাদকাৰীক হত্যা কৰা, ২০২৪ চনৰ প্ৰতিবাদত ছজন ছাত্ৰক হত্যা কৰা আদি সকলোবোৰেই প্ৰাক্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী হাছিনাৰ বিৰুদ্ধে উত্থাপিত অভিযোগৰ ভিতৰত অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। প্ৰকৃত অপৰাধীৰ নাম উল্লেখ নকৰাকৈ, হাছিনাই নিৰ্দেশ দিয়া আৰু অপৰাধ প্ৰতিৰোধ কৰাত ব্যৰ্থ হোৱাৰ বাবে হাছিনাৰ বিৰুদ্ধে এনে অভিযোগ উত্থাপন হৈছে। প্ৰাক্তন আৰক্ষী মহাপৰিদৰ্শক চৌধুৰী আব্দুল্লা আল-মামুনে দোষ স্বীকাৰ কৰি চৰকাৰী সাক্ষী হৈছিল যদিও তেওঁক পাঁচ বছৰৰ কাৰাদণ্ড বিহা হৈছে, যিটো অপৰাধৰ সৈতে তেওঁৰ জড়িত থকা কথাকে সূচায়।”
উল্লেখনীয় যে প্ৰমাণৰ সন্দৰ্ভত ন্যায়াধিকৰণে মানৱ অধিকাৰ উচ্চায়ুক্তৰ কাৰ্যালয় (OHCHR), হিউমেন ৰাইটছ ৱাচ, বিবিচি আদিৰ প্ৰতিবেদনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল।
চাকমাই কয় যে, “অ’এইচচিএইচআৰ, এইচআৰডব্লিউ বা বিবিচিৰ প্ৰতিবেদনে নিজৰ বাবে প্ৰমাণ গঠন কৰিব নোৱাৰে যদিহে তেওঁলোকৰ প্ৰতিনিধিয়ে বিতৰ্কিত দাবীসমূহৰ প্ৰমাণ দিবলৈ প্ৰমাণৰ সৈতে আদালতত সাক্ষ্য নিদিয়ে।” তেওঁ লগতে কয় যে, “অনুপস্থিতিত চলা বিচাৰত এই সাক্ষীসকলক পৰীক্ষা কৰাৰ কোনো সুযোগ দিয়া হোৱা নাছিল। বিচাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোৱেও প্ৰকৃত দোষীক শাস্তি দিয়াত বিফল হৈছে।”
