স্বাধীনতাৰ পাছত ১০ টকাৰ নোটখনৰ নক্সা বহুবাৰ সলনি হৈছে। সময়ৰ সৈতে দেশৰ অৰ্থনীতি, প্ৰযুক্তি আৰু নিৰাপত্তাৰ ব্যৱস্থা সলনি হোৱাৰ লগে লগে ১০ টকাৰ নোটৰ ডিজাইনতো আহিছে বহু পৰিৱৰ্তন। আজিও আমি ব্যৱহাৰ কৰা এই নোটখনৰ ইতিহাস কিন্তু যথেষ্ট দীঘল আৰু ইতিহাসসমৃদ্ধ।
ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে ১৯৩৮ চনতে প্ৰথমবাৰৰ বাবে ১০ টকাৰ নোট জাৰি কৰিছিল। কিন্তু ক’লা ধনৰ লেনদেন ৰোধ কৰাৰ উদ্দেশ্যে ১৯৪৬ চনত এই নোটৰ প্ৰচলন সাময়িকভাৱে বন্ধ কৰা হয়। তাৰ পিছত ১৯৫৪ চনত পুনৰ ১০ টকাৰ নোট বজাৰলৈ উভতি আহে আৰু তাৰ পিছৰ পৰা এই নোট ভাৰতীয় দৈনন্দিন লেনদেনৰ অবিচ্ছিন্ন অঙ্গ হৈ পৰে।
স্বাধীনতাৰ পিছত ১০ টকাৰ নোটে প্ৰথমে লায়ন কেপিটেল ছিৰিজৰ ৰূপ লয়। ১৯৫৪ চনৰ পৰা ১৯৬৭ চনলৈ প্ৰচলিত এই নোটখনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে অশোক স্তম্ভৰ লায়ন কেপিটেলক গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। নোটখনৰ পিছফালে দেখা গৈছিল দুটা ময়ূৰৰ ছবি। সেই সময়ৰ ভাৰতীয় ঐতিহ্য আৰু সংস্কৃতিৰ এক সুন্দৰ ছাপ আছিল এই নোটত।
ইয়াৰ পিছত ১৯৬৯ চনত মহাত্মা গান্ধীৰ জন্মশতবাৰ্ষিকী উপলক্ষে আহিল গান্ধী ছিৰিজৰ ১০ টকাৰ নোট। নোটখনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে মহাত্মা গান্ধীৰ ছবিয়ে স্থান পায়। সময়ৰ সৈতে ১৯৭০, ১৯৭৫ আৰু ১৯৮৮ চনতো এই নোটৰ ডিজাইনত সৰু-সুৰা পৰিৱৰ্তন কৰা হৈছিল।
১৯৯৬ চনত জাল নোটৰ সমস্যা ৰোধ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰা হয় মহাত্মা গান্ধী নিউ ছিৰিজ। এই ছিৰিজত আগৰ তুলনাত অধিক উন্নত সুৰক্ষা বৈশিষ্ট্য সংযোজন কৰা হৈছিল। এই সময়ৰ ১০ টকাৰ নোটত কোনাৰ্কৰ সূৰ্য মন্দিৰৰ ছবিয়ে স্থান লাভ কৰে। ২০১১ চনত ভাৰতীয় টকাৰ চৰকাৰী প্ৰতীকো নোটখনত যোগ কৰা হয়।
তাৰ পিছত ২০১৮ চনত ১০ টকাৰ নোটে লাভ কৰে এক সম্পূৰ্ণ নতুন ৰূপ। চকলেট ব্ৰাউন ৰঙৰ এই নোটখনৰ আকাৰ ১২৩ মিলিমিটাৰ দীঘল আৰু ৬৩ মিলিমিটাৰ বহল। সন্মুখত আছে মহাত্মা গান্ধীৰ ছবি, আনহাতে পিছফালে এতিয়াও কোনাৰ্কৰ সূৰ্য মন্দিৰৰ ছবি। নতুন ডিজাইনৰ সৈতে নোটখনক অধিক আধুনিক আৰু নিৰাপদ কৰি তোলা হয়।
প্ৰশ্ন হয়, বাৰে বাৰে নোটৰ ৰূপ কিয় সলনি কৰা হয়? ইয়াৰ মূল কাৰণ নিৰাপত্তা। সময়ৰ লগে লগে জাল নোট বনোৱাৰ কৌশলো আধুনিক হৈ আহিছে। সেয়েহে ৰিজাৰ্ভ বেংকে নোটত ৱাটাৰমাৰ্ক, উন্নত ছিকিউৰিটি থ্ৰেড, ছি-থ্ৰু ৰেজিষ্টাৰকে ধৰি বিভিন্ন সুৰক্ষা বৈশিষ্ট্য যোগ কৰি আহিছে। ইয়াৰ লগতে ভাৰতৰ সংস্কৃতি আৰু ঐতিহ্যক নোটৰ জৰিয়তে তুলি ধৰাটোও ডিজাইন সলনিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ উদ্দেশ্য।
বৰ্তমান প্ৰচলিত ১০ টকাৰ নোটখনৰ সন্মুখত আছে মহাত্মা গান্ধীৰ ছবি আৰু ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ গভৰ্ণৰৰ স্বাক্ষৰ। নোটখনৰ পিছফালে ভাৰতৰ ১৭টা আঞ্চলিক ভাষাত টকাৰ মূল্য লিখা আছে। তাৰ কাষতে আছে ওড়িশাৰ ঐতিহাসিক কোনাৰ্ক সূৰ্য মন্দিৰৰ ছবি।
এসময়ৰ অশোক স্তম্ভৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আজিৰ চকলেট ব্ৰাউন নোটলৈকে ১০ টকাৰ নোটে পাৰ কৰিছে এক দীঘলীয়া যাত্ৰা।
