দুৰ্নীতিৰ বিৰুদ্ধে দেশজুৰি গঢ়ি উঠা এক বৃহৎ আন্দোলনৰ আঁৰত আছিল নেকি গভীৰ ৰাজনৈতিক ষড়যন্ত্ৰ? সমাজকৰ্মী আন্না হাজাৰেৰ নেতৃত্বত চলা দুৰ্নীতি বিৰোধী আন্দোলনক লৈ এইবাৰ বিস্ফোৰক দাবী উত্থাপন কৰিছে কংগ্ৰেছৰ জ্যেষ্ঠ নেত্ৰী ছোনীয়া গান্ধীয়ে।
নিজৰ সদ্যপ্ৰকাশিত স্মৃতিকথা ‘বিলংগিং: এ জাৰ্ণী অৱ লাভ’ত তেওঁ দাবী কৰিছে যে ২০১২ চনৰ আন্দোলনটো কেৱল দুৰ্নীতিৰ বিৰুদ্ধে জনতাৰ প্ৰতিবাদ নাছিল। বৰঞ্চ বিজেপি আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় স্বয়ংসেৱক সংঘৰ (আৰএছএছ) পৃষ্ঠপোষকতাত কংগ্ৰেছ নেতৃত্বাধীন ইউপিএ চৰকাৰক ক্ষমতাৰ পৰা আঁতৰোৱাৰ এক সুপৰিকল্পিত ৰাজনৈতিক কৌশল আছিল এই আন্দোলন।
ছোনীয়া গান্ধীৰ মতে, আন্না হাজাৰেৰ জনপ্ৰিয়তাক সন্মুখত ৰাখি আঁৰৰ পৰা আন্দোলনটোক পৰিচালনা কৰিছিল বিজেপি আৰু আৰএছএছৰ একাংশ লোকে। দুৰ্নীতি নিৰ্মূলৰ দাবীৰে ৰাজপথলৈ ওলাই অহা জনতাৰ ক্ষোভ আৰু আবেগক ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল বুলিও স্মৃতিকথাখনত ইংগিত দিছে তেওঁ। তেওঁৰ দাবী অনুসৰি, আন্দোলনৰ আঁৰত থকা ৰাজনৈতিক লক্ষ্য আছিল ইউপিএ চৰকাৰক দুৰ্বল কৰা আৰু নৰেন্দ্ৰ মোদীক দেশৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ বাবে ৰাজনৈতিক পৰিৱেশ প্ৰস্তুত কৰা।
সেই সময়ত আন্না হাজাৰেৰ নেতৃত্বত হোৱা আন্দোলনে সমগ্ৰ দেশৰ ৰাজনীতিত ব্যাপক প্ৰভাৱ পেলাইছিল। দিল্লীৰ ৰাজপথত হাজাৰ হাজাৰ লোকৰ সমাগম, অনশন আৰু দুৰ্নীতিৰ বিৰুদ্ধে তীব্ৰ প্ৰতিবাদে তদানীন্তন মনমোহন সিং নেতৃত্বাধীন ইউপিএ চৰকাৰক যথেষ্ট চাপত পেলাইছিল। দুৰ্নীতিৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰ আইন প্ৰণয়নৰ দাবীত গঢ়ি উঠা এই আন্দোলনক দেশৰ সাধাৰণ জনতাৰ এক স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰতিবাদ হিচাপেই তেতিয়া গণ্য কৰা হৈছিল। কিন্তু ছোনীয়া গান্ধীৰ শেহতীয়া দাবীয়ে সেই আন্দোলনৰ আঁৰৰ ৰাজনৈতিক ভূমিকা সন্দৰ্ভত নতুন প্ৰশ্নৰ সৃষ্টি কৰিছে।
স্মৃতিকথাখনত ছোনীয়া গান্ধীয়ে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিজেপি আৰু আৰএছএছে আন্না হাজাৰেৰ আন্দোলনক ইউপিএ চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে জনমত গঢ়াৰ এক সুযোগ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। আনকি আন্দোলনৰ সৈতে জড়িত একাংশ লোকেও পাছলৈ ইয়াৰ আঁৰত থকা ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্যৰ কথা স্বীকাৰ কৰিছিল বুলি দাবী কৰিছে কংগ্ৰেছ নেত্ৰীগৰাকীয়ে। অৱশ্যে এই অভিযোগসমূহ ছোনীয়া গান্ধীৰ স্মৃতিকথাত প্ৰকাশ কৰা দাবীহে; ইয়াৰ সত্যতা নিৰূপণৰ বাবে আন পক্ষৰ বক্তব্য আৰু প্ৰাসংগিক তথ্যৰো প্ৰয়োজন আছে।
উল্লেখ্য যে, আন্না হাজাৰেৰ আন্দোলনৰ সময়ত দেশজুৰি উত্থাপিত হোৱা লোকপাল গঠনৰ দাবীৰ পৰিপ্ৰেক্ষিততে ইউপিএ চৰকাৰে ২০১৩ চনত লোকপাল আৰু লোকায়ুক্ত আইন গৃহীত কৰিছিল। ২০১৪ চনৰ ১ জানুৱাৰীত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অনুমোদন লাভ কৰা এই আইনখনৰ উদ্দেশ্য আছিল দুৰ্নীতিৰ অভিযোগৰ তদন্তৰ বাবে এক স্বতন্ত্ৰ ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা। কিন্তু ছোনীয়া গান্ধীয়ে তেওঁৰ স্মৃতিকথাত বিজেপি চৰকাৰৰ কাৰ্যকালত লোকপাল ব্যৱস্থাৰ কাৰ্যকৰিতা আৰু ইয়াৰ প্ৰতি চৰকাৰৰ দায়বদ্ধতাক লৈও প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে।
তেওঁৰ অভিযোগ, লোকপাল গঠনৰ দাবীত বিজেপিয়ে আন্দোলনৰ সময়ত যিদৰে সৰৱ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছিল, ২০১৪ চনত কেন্দ্ৰত ক্ষমতালৈ অহাৰ পাছত সেই একেই তৎপৰতা দেখা নগ’ল। দুৰ্নীতিৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়াৰ পাছতো লোকপাল ব্যৱস্থাক কাৰ্যকৰী ৰূপ দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰে পৰ্যাপ্ত গুৰুত্ব নিদিলে বুলিও তেওঁ সমালোচনা কৰিছে। যাৰ ফলত দুৰ্নীতি বিৰোধী আন্দোলনৰ সময়ত দিয়া প্ৰতিশ্ৰুতি আৰু পৰৱৰ্তী সময়ৰ চৰকাৰী কাৰ্যকলাপৰ মাজত পাৰ্থক্য স্পষ্ট হৈ পৰিছে বুলি দাবী কৰিছে ছোনীয়া গান্ধীয়ে।
কেৱল আন্না হাজাৰেৰ আন্দোলনেই নহয়, ইউপিএ-২ চৰকাৰৰ সময়ছোৱাত প্ৰাক্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী ড০ মনমোহন সিঙৰ বিৰুদ্ধে চলা ৰাজনৈতিক আক্ৰমণ আৰু সংবাদ মাধ্যমৰ একাংশৰ ভূমিকা সন্দৰ্ভতো স্মৃতিকথাখনত নিজৰ অভিজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰিছে ছোনীয়া গান্ধীয়ে। তেওঁৰ মতে, বিজেপি আৰু আৰএছএছৰ একাংশ নেতাই মনমোহন সিঙৰ বিৰুদ্ধে ধাৰাবাহিকভাৱে অপপ্ৰচাৰ চলাইছিল। কিন্তু এনে সমালোচনা আৰু অপমানৰ মাজতো মনমোহন সিঙে নিজৰ সংযম আৰু মৰ্যাদা অক্ষুণ্ণ ৰাখিছিল।
সেই সময়তে মনমোহন সিঙে কোৱা এটা কথাও স্মৰণ কৰিছে ছোনীয়া গান্ধীয়ে। সংবাদ মাধ্যমৰ কঠোৰ সমালোচনাৰ মাজত প্ৰাক্তন প্ৰধানমন্ত্ৰীগৰাকীয়ে কৈছিল, “সংবাদ মাধ্যমতকৈ ইতিহাসে মোৰ প্ৰতি অধিক উদাৰতা প্ৰদৰ্শন কৰিব।” ছোনীয়া গান্ধীৰ মতে, সময়ৰ সৈতে মনমোহন সিঙৰ প্ৰতি থকা মূল্যায়ন সলনি হৈছে আৰু ইতিহাসে তেওঁৰ অৱদানক অধিক গুৰুত্বসহকাৰে বিচাৰ কৰিব।
ইফালে, ইউপিএ চৰকাৰৰ অন্তিম সময়ছোৱাত নৰেন্দ্ৰ মোদীক বিজেপিৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী পদৰ প্ৰাৰ্থী হিচাপে আগবঢ়াই নিয়াৰ বাবে আৰএছএছে পৰিকল্পিতভাৱে কাম কৰিছিল বুলিও দাবী কৰিছে ছোনীয়া গান্ধীয়ে। তেওঁৰ মতে, আন্না হাজাৰেৰ আন্দোলন সেই বৃহত্তৰ ৰাজনৈতিক পৰিকল্পনাৰ এটা অংশ আছিল। অৱশ্যে স্মৃতিকথাত উত্থাপন কৰা এই দাবীসমূহে বিজেপি আৰু আৰএছএছৰ ভূমিকা সন্দৰ্ভত নতুন ৰাজনৈতিক বিতৰ্কৰ সৃষ্টি কৰাৰ সম্ভাৱনা আছে।
দুৰ্নীতিৰ বিৰুদ্ধে দেশৰ জনতাই ৰাজপথলৈ ওলাই আহি যি আন্দোলন গঢ়ি তুলিছিল, সেই আন্দোলনৰ আঁৰত ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্য লুকাই আছিল নেকি, সেয়া এতিয়া পুনৰ চৰ্চালৈ আহিছে। ছোনীয়া গান্ধীৰ স্মৃতিকথাই ২০১২ চনৰ সেই আন্দোলনৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাসক নতুনকৈ বিচাৰ কৰাৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে। অৱশ্যে এই বিতৰ্কৰ মাজত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নটো হ’ল – দুৰ্নীতিৰ বিৰুদ্ধে জনতাৰ আস্থাক ৰাজনৈতিক দলসমূহে নিজৰ ক্ষমতাৰ যুঁজত ব্যৱহাৰ কৰিছিল নেকি?
