এটা দশকৰো অধিক সময় ধৰি নৰেন্দ্ৰ মোদীৰ ৰাজনৈতিক প্ৰচাৰযন্ত্ৰটোৱে ৰাহুল গান্ধীক ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত হাঁহিয়াতৰ পাত্ৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ বিপুল সম্পদ ব্যয় কৰিছিল। কিন্তু আজি তেওঁলোকে উপহাসৰ পাত্ৰ কৰিব বিচৰা সেই ৰাহুল গান্ধীয়েই দেশৰ বিৰোধী ৰাজনীতিৰ এগৰাকী কেন্দ্ৰীয় ব্যক্তিত্ব হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। ৰামলীলা ময়দানৰ সমাৱেশ এই ৰাজনৈতিক ৰূপান্তৰৰ আন এক উল্লেখযোগ্য নিদৰ্শন।
এয়া কোনো আকস্মিক ৰাজনৈতিক পৰিঘটনা নহয়, অথবা প্ৰচাৰৰ ধুমুহা বা কৃত্ৰিমভাৱে গঢ়ি তোলা নেতৃত্বৰ ফলাফলও নহয়। ইয়াৰ আঁৰত আছে সূক্ষ্ম পৰিকল্পনা, পদ্ধতিগত ৰাজনৈতিক কৰ্মসূচী, অসাধাৰণ অধ্যৱসায় আৰু ভয়-ভাবুকিৰ ওচৰত শিৰনত নকৰি ক্ষমতাক প্ৰত্যাহ্বান জনোৱাৰ মানসিকতা।
এটা দশকৰো অধিক সময় ধৰি বিপুল আৰ্থিক সম্পদ আৰু ডিজিটেল ট্ৰ’লৰ এক বৃহৎ বাহিনীৰ সমৰ্থনপুষ্ট বিজেপিৰ প্ৰচাৰযন্ত্ৰই এটা ৰাজনৈতিক প্ৰকল্পত বিপুল বিনিয়োগ কৰি আহিছে। সেইটো হ’ল, ৰাহুল গান্ধীক ‘পাপ্পু’ৰ ব্যংগাত্মক চৰিত্ৰলৈ অৱনমিত কৰা। এয়া আছিল ৰাজনৈতিক চৰিত্ৰহননৰ এক সুপৰিকল্পিত অভিযান।
তেওঁৰ ভাষণসমূহৰ নিৰ্বাচিত অংশ সম্পাদনা কৰি প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল, তেওঁৰ যুক্তিসমূহ ইচ্ছাকৃতভাৱে বিকৃত কৰা হৈছিল, তেওঁৰ বক্তব্যক উপহাস কৰা হৈছিল আৰু জনসমাজত তেওঁৰ ভাবমূৰ্তিক নিৰন্তৰভাৱে কলুষিত কৰাৰ চেষ্টা চলোৱা হৈছিল। ইয়াৰ উদ্দেশ্য ৰাহুল গান্ধীৰ ৰাজনীতিৰ সৈতে যুক্তিপূৰ্ণ বিতৰ্ক কৰাটো নাছিল; বৰং তেওঁৰ ৰাজনৈতিক বক্তব্যই জনসাধাৰণৰ মাজত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰাৰ আগতেই তেওঁৰ বিশ্বাসযোগ্যতা ধ্বংস কৰাটোহে আছিল মূল লক্ষ্য।
মোদী নেতৃত্বাধীন শাসকগোষ্ঠীয়ে বিচাৰিছিল যে বিৰোধীৰ নেতাগৰাকী চিৰদিনৰ বাবে বিশ্বাসযোগ্যতাহীন হৈ থাকক। কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকে এনে এগৰাকী শক্তিশালী ৰাজনৈতিক প্ৰত্যাহ্বানকাৰীৰ ক্ৰমাগত উত্থান প্ৰত্যক্ষ কৰিছে, যিয়ে নিৰ্মিত প্ৰচাৰৰ নিয়ম অনুসৰি চলিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছে।
ৰাহুল গান্ধী এই ৰাজনৈতিক অগ্নিপৰীক্ষাৰ মাজেৰে পাৰ হৈ আহিছে। ভাৰত জোড়ো যাত্ৰাসমূহ, সাধাৰণ নাগৰিকৰ সৈতে তেওঁৰ সংযোগ, সাংবিধানিক গণতন্ত্ৰ, সামাজিক ন্যায়, অৰ্থনৈতিক বৈষম্য আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ জবাবদিহিতাৰ বিষয়ত তেওঁৰ নিৰন্তৰ হস্তক্ষেপে তেওঁৰ ৰাজনীতিক অধিক ব্যাপক ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰাসংগিকতা প্ৰদান কৰিছে। তেওঁ প্ৰমাণ কৰিছে যে মিম, টেলিভিছনৰ নাটকীয় প্ৰদৰ্শন আৰু সামাজিক মাধ্যমৰ সমন্বিত অপব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে ৰাজনৈতিক বিশ্বাসযোগ্যতাক চিৰদিনৰ বাবে ধ্বংস কৰিব নোৱাৰি।
ইয়াত এক গভীৰ পৰিহাস নিহিত হৈ আছে। বিজেপিয়ে যিমানেই তেওঁক উপহাস কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে, ৰাহুল গান্ধীয়ে সিমানেই বৈষম্য, বঞ্চনা, সাংবিধানিক অধিকাৰ আৰু ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰীকৰণৰ বিৰুদ্ধে নিজৰ ৰাজনৈতিক বক্তব্য অধিক দৃঢ়তাৰে গঢ়ি তুলিলে। ‘পাপ্পু প্ৰকল্প’ই এতিয়া নিজৰ অতিমাত্ৰিকতাৰ পৰিণামৰ সন্মুখীন হৈছে। যিজনক কেৱল উপহাসৰ চৰিত্ৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব বিচৰা হৈছিল, তেওঁ এতিয়া ৰাজনৈতিক আলোচনাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ উঠিছে। আৰু তেওঁৰ বিশ্বাসযোগ্যতা মচি পেলাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰচাৰে ক্ৰমাৎ নিজৰ ৰাজনৈতিক কাৰ্যক্ষমতা হেৰুৱাই পেলাইছে।
কিন্তু এই ক্ষেত্ৰত এটা স্পষ্ট ব্যতিক্ৰম আছে—আম আদমী পাৰ্টি (আপ)। দলটোৰ ৰাজনৈতিক আচৰণৰ বিষয়ে বিৰোধী ৰাজনীতিৰ পৰম্পৰাগত কূটনৈতিক ভাষ্যই অনুমতি দিয়াতকৈও অধিক কঠোৰভাৱে পৰ্যালোচনা কৰা উচিত। আপে নিজৰ সংকীৰ্ণ সাংগঠনিক আৰু নিৰ্বাচনী স্বাৰ্থক বিৰোধী ঐক্যৰ বৃহত্তৰ প্ৰয়োজনীয়তাতকৈ বাৰে বাৰে অধিক গুৰুত্ব দি আহিও অনিৰ্দিষ্টকাললৈ বিজেপি-বিৰোধী ৰাজনীতিৰ একমাত্ৰিক দাবীদাৰ হৈ থাকিব নোৱাৰে। ৰাজনৈতিকভাৱে সুবিধাজনক হ’লে ঐক্যৰ সমৰ্থন বিচৰা আৰু নিজৰ উচ্চাকাংক্ষাৰ প্ৰশ্ন আহিলে সামূহিক বুজাবুজিক দুৰ্বল কৰা—এই দুয়োটা স্থিতি কেতিয়াও একেলগে গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰি।
বিজেপিৰ বিৰোধিতা কৰা আৰু বিজেপিৰ বিকল্প হিচাপে এক বিশ্বাসযোগ্য ৰাজনৈতিক শক্তি গঢ়ি তোলা—এই দুয়োটাৰ মাজত মৌলিক পাৰ্থক্য আছে। আপৰ ৰাজনীতিয়ে ক্ৰমাৎ এই বৈপৰীত্যকেই উন্মোচন কৰিছে। সাংবিধানিক গণতন্ত্ৰই যি সময়ত ৰাজনৈতিক পৰিপক্বতা, আদৰ্শগত স্পষ্টতা আৰু সামূহিক প্ৰতিৰোধৰ দাবী জনাইছে, সেই সময়ত ৰাজনৈতিক আধিপত্য প্ৰতিষ্ঠাৰ প্ৰতিযোগিতা আৰু বিৰোধী শিবিৰৰ পৰা পৃথক পৰিচয় গঢ়ি তোলাৰ প্ৰৱণতাই কেৱল বিজেপিক প্ৰত্যাহ্বান জনোৱা শক্তিসমূহক বিভক্ত কৰাতহে সহায় কৰে।
সংঘ পৰিবাৰৰ বিৰুদ্ধে যুঁজখন ইমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ যে ইয়াক কেতিয়াও ৰাজনৈতিক অহংবোধৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাৰ প্ৰদৰ্শনস্থলীলৈ পৰিণত হ’বলৈ দিব নোৱাৰি। যিসকলে নিজৰ দলৰ তাৎক্ষণিক ৰাজনৈতিক হিচাপ-নিকাচক দেশৰ বৃহত্তৰ গণতান্ত্ৰিক স্বাৰ্থৰ সৈতে একাকাৰ কৰি চায়, ইতিহাসে তেওঁলোকক কেতিয়াও সহজভাৱে নল’ব।
মূল প্ৰশ্নটো এতিয়া আৰু এইটো নহয় যে ৰাহুল গান্ধীয়ে বিজেপিৰ প্ৰচাৰ আক্ৰমণ সহ্য কৰি টিকি থাকিব পাৰিবনে নাই। তেওঁ ইতিমধ্যে নিজৰ সহনশীলতা আৰু দৃঢ়তাৰ প্ৰমাণ দিছে। এতিয়া বৃহত্তৰ প্ৰশ্নটো হ’ল—ভাৰতৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ আৰু গণতান্ত্ৰিক শক্তিসমূহে এই উদীয়মান ৰাজনৈতিক ঐক্যক এক দীৰ্ঘস্থায়ী ৰাষ্ট্ৰীয় আন্দোলনলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব পাৰিব নে নাই?
ৰামলীলা ময়দানৰ সমাৱেশ এই কাৰণেই গুৰুত্বপূৰ্ণ যে ই কেৱল এগৰাকী নেতাৰ সমাৱেশ বা কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট ৰাজনৈতিক সমাৱেশৰ প্ৰতীক নহয়। ই এক নতুন বিৰোধী ৰাজনীতিৰ সম্ভাৱনাক প্ৰতিফলিত কৰে—য’ত আছে এক চিনাক্ত কৰিব পৰা কেন্দ্ৰীয় নেতৃত্ব, এক বৃহত্তৰ গণতান্ত্ৰিক লক্ষ্য আৰু বিজেপিৰ ৰাজনৈতিক আধিপত্যক প্ৰত্যাহ্বান জনোৱাৰ দৃঢ় সংকল্প।
নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে বছৰ বছৰ ধৰি ৰাহুল গান্ধীক ৰাজনৈতিক হাস্যৰসৰ বিষয়বস্তু কৰি তুলিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। এই অভিযানক হয়তো এদিন সমসাময়িক ভাৰতীয় ৰাজনীতিৰ অন্যতম ব্যয়বহুল ৰাজনৈতিক ভুল হিচাপে স্মৰণ কৰা হ’ব।
যিজনক ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰখনৰ পৰা মচি পেলাবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছিল, তেওঁ অন্তৰ্ধান হ’বলৈ অস্বীকাৰ কৰিছে। যিজন নেতাক উপহাসৰ পাত্ৰ কৰিবলৈ বিচৰা হৈছিল, তেওঁ আজি ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজনৈতিক আলোচনাৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত অৱস্থান কৰিছে। আৰু যি ৰাজনীতিয়ে ভৱিষ্যতে আৰু কোনো প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হ’ব নালাগিব বুলি ধাৰণা কৰা হৈছিল, সেই ৰাজনীতিয়ে এতিয়া এক নিৰন্তৰ গণতান্ত্ৰিক প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছে।
প্ৰচাৰৰো এটা সীমা থাকে। অধ্যৱসায়ৰ ৰাজনৈতিক পৰিণাম থাকে। গণতন্ত্ৰৰ স্মৃতিশক্তি থাকে। আৰু ‘পাপ্পু প্ৰকল্প’ৰ ৰাজনৈতিক যাত্ৰাপথ এতিয়া ক্ৰমাৎ সংকুচিত হৈ আহিছে।
