মই কেইবাখনো কিতাপ একেলগে পঢ়ি আছোঁ। তাৰ ভিতৰতে, একেবাৰে শেহতীয়াকৈ সলাই সলাই পঢ়ি থকা কিতাপ দুখন হ’ল য়িয়ুন লিৰ ‘Things In Nature Merely Grow’ আৰু আনন্দ তেলতুম্বড়েৰ ‘The Cell and the Soul’। চাবলৈ গ’লে, এই দুয়োখন কিতাপ একেবহাই শেষ কৰা কিতাপ। কিন্তু মোৰ ইমান আজৰি ক’ত! এই কিতাপ দুখনৰ প্ৰথমখনৰ বিষয়বস্তু হ’ল এজনৰ পিছত এজনকৈ লেখিকা য়িয়ুন লিৰ দুয়োটা ল’ৰাৰ আত্মহত্যা। ভাবি চাওক। গভীৰভাৱে ভাবি চাওক। তেনে এটা পৰিস্থিতিত মাক-দেউতাকৰ অৱস্থা কি হ’ব পাৰে? তেনে এটা অৱস্থাৰ মনৰ অনুভৱ/উপলব্ধি ভাষাৰে জানো প্ৰকাশ কৰিব পাৰি? এশ বাসত্তৰ পৃষ্ঠাৰ কিতাপখনৰ, মই এতিয়ালৈকে ৬৫ পৃষ্ঠালৈ পঢ়িছোঁ। এখন অসাধাৰণ কিতাপ! আমি প্ৰায়ে ভাষাৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু সীমাবদ্ধতাৰ কথা কওঁ। এই কিতাপখন যেন তাৰ এটা জীয়া পৰীক্ষাহে। কিন্তু লিয়ে কেতিয়াও নিজৰ মৰ্যাদা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ হেৰুৱা নাই। সেইটো এই কিতাপখনৰ এক অনন্য আকৰ্ষণ।
তাৰপিছত আহিল তেলতুম্বড়েৰ কিতাপখনৰ কথা। এই কিতাপখনেও আপোনাক টানি লৈ যাব। কিতাপখন যেন আপোনা-আপুনি পঢ়ি শেষ কৰিব। বিখ্যাত ভীমা-কোৰেগাঁও গোচৰৰ কথা খবৰ ৰখা সকলে জানে। তেলতুম্বড়ে কেতিয়াও ভবা নাছিল যে তেওঁৰ দৰে কৰ্পোৰেটত ইমান উচ্চ পদত থকা তথ্য বিজ্ঞানী এগৰাকীও এদিন জেলৰ ভাত খাব লগা হ’ব। এটা কথা সঁচা। তেলতুম্বড়ে মানৱাধিকাৰ আন্দোলনৰ লগতো জড়িত আৰু তেওঁ এজন বিখ্যাত আম্বেদকাৰ পণ্ডিতো। তেওঁৰ ‘Iconoclast: A Reflective Biography of Dr Babasaheb Ambedkar’ এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ কিতাপ। পণ্ডিত সমাজে ভূয়সী প্ৰশংসা কৰা কিতাপ। মোৰ এইখন কিতাপ নাই। দুই এদিনতে পামহে।
এইখিনিলৈ ইমানেই আছিল। তাতে, কালি বন্ধু প্ৰদীপ খাটনিয়াৰে ফোন কৰিলে পুৱা। “আপোনাৰ কোনো খবৰ নাই। বোধহয় ৰাজনৈতিক কামত ব্যস্ত।” মই ক’লো, “কথাটো নোহোৱা নহয়। কিন্তু পঢ়া-শুনাও চলি আছে।” মোৰ ৰাজনৈতিক কামৰ, মোৰ চিন্তাৰ লগতো এটা সম্পৰ্ক আছে বুলি মই ভাবোঁ। তেতিয়া খাটনিয়াৰে এটা বৰ ধুনীয়া কথা ক’লে। বোলে প্লেটোৱে জানো কোৱা নাছিল ‘Ideas are ideals’ বুলি। হয়তো। প্লেটোৰ মতে ধাৰণাটো হৈছে আদৰ্শ। বাস্তৱ বস্তুটো যিমানেই সেই ধাৰণাটোৰ সদৃশ হ’ব সিমানেই সি সিদ্ধিৰ ফাললৈ যাব। হয়। আম্বেদকাৰে জানো কোৱা নাছিল— সাংবিধানিক প্ৰমূল্যবোৰ যিমানেই সঠিক আৰু আদৰ্শমূলক নহওক কিয় সেইবোৰ প্ৰয়োগ কৰা মানুহবোৰ যদি অযোগ্য হয় সংবিধানখনে নিজে নিজে একো কৰিব নোৱাৰে। একেবাৰে সঁচা। সংবিধানৰতো হাত, ভৰি নাই। “কিন্তু মালাকাৰ, আপোনাৰ পঢ়া-শুনাৰ লগত আপোনাৰ ৰাজনৈতিক কৰ্মৰ সম্পৰ্ক আছে। মোৰো আছে। হয়তো মাত্ৰাৰহে পাৰ্থক্য।” একেবাৰে সঁচা। মোৰ কোনো ক্ষমতাৰ লালসা নাই। যেনেদৰে হীৰেন গোহাঁই, হৰেকৃষ্ণ ডেকাৰ নাই। তেন্তে আমি কিয় এইবোৰত লাগি আছোঁ? আমাৰ তাড়ণা কি? নৈতিকতা। গণতন্ত্ৰ। আইনৰ শাসন। এইবোৰ।তাৰপিছত, আহিল তেলতুম্বড়েক মহাৰাষ্ট্ৰৰ তালোজা জেলত ৰখাৰ কথাটো। সেইখন জেলতে কিছুদিনৰ কাৰণে আছিল আদিবাসীসকলৰ মাজত কাম কৰা ষ্টেন স্বামী। কি অৱস্থাত ষ্টেন স্বামীৰ মৃত্যু হৈছিল সমগ্ৰ বিশ্বই জানে। সিহঁতে তেওঁক পানী খাবলৈ এডাল ষ্ট্ৰ নিদিলে। সেই বিচাৰকজন! ধিক্কাৰ।
ষ্টেন স্বামীৰ বিষয়ে কিতাপখনৰ ‘In Lieu of an Ode to Stan’ বুলি তেলতুম্বড়েই এটা দীঘলীয়া কবিতা লিখিছে আৰু তাৰ ওপৰত উপনাম (Epithet) হিচাপে সোঁৰেণ কিয়েৰ্কেগাৰ্ডৰ (Søren Kierkegaard) ‘The tyrant dies and his rule is over, the martyr dies and his rule begins’ লাইনটো তুলি দিছে। মোৰ তৎক্ষণাত মনত খেলালে— উস, মৃত জুবিন জীৱিত জুবিনতকৈ কিমান শক্তিশালী! মই লগে লগে কিয়েৰ্কেগাৰ্ডৰ বিষয়ে মোৰ তাত থকা এ চি গ্ৰেইলিঙৰ ‘The History of Philosophy’ খন উলিয়াই ল’লো। আচৰিত, তাত কিয়েৰ্কেগাৰ্ডৰ নামটোৱেই নাই। মই আকৌ খাটনিয়াৰক ফোন কৰিলোঁ— “গ্ৰেইলিঙৰ ‘The History of Philosophy’ ত কিয়েৰ্কেগাৰ্ডৰ নামটোৱেই নাই, ৰাছেলৰ ‘The History of Western Philosophy’ ত থাকিব পাৰেনে?” “নাই মালাকাৰ, আপুনি তাতো নাপাব।” “উইল ড্যুৰাণ্টৰ ‘The Story of Philosophy’ একা?” “নাই, তাতো নাই।” ইমান গুৰুত্বপূৰ্ণ দৰ্শনৰ ইতিহাসৰ এখনতো কিয়েৰ্কেগাৰ্ডৰ বিষয়ে একো নাই। তাৰমানে ৰাছেল, উইল ড্যুৰাণ্ট আৰু গ্ৰেইলিঙে কিয়েৰ্কেগাৰ্ডক এজন দাৰ্শনিক বুলি গণ্যই নকৰিলে। ড্যুৰাণ্ট মাৰ্কিন, বাকী ৰাছেল আৰু গ্ৰেইলিং ইংৰাজ দাৰ্শনিক আৰু চিন্তাবিদ। কিন্তু তেওঁলোকৰ ধাৰণাটো একেই। আন এগৰাকী সংৰক্ষণশীল ইংৰাজ দাৰ্শনিক ৰ’জাৰ স্ক্ৰুটনে কিন্তু অস্তিত্ববাদৰ বিষয়ে আলোচনা কৰোঁতে, তেওঁৰ ‘A Short History of Modern Philosophy’ ত কিয়েৰ্কেগাৰ্ডৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। কিয়েৰ্কেগাৰ্ডৰ বিষয়ে বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰিছে জন পাছম’ৰে তেওঁৰ ‘A Hundred Years of Philosophy’ ত। পাছম’ৰ হ’ল এগৰাকী অষ্ট্ৰেলিয়ান দাৰ্শনিক। কিন্তু উইলিয়াম হাব্বেনৰ (William Hubben) অকণমানি কিতাপ ‘Dostoyevsky, Kierkegaard, Nietzsche & Kafka’ তহে কিয়েৰ্কেগাৰ্ডৰ বিষয়ে আমি সবিস্তাৰে পাওঁ। তেওঁলোকে কিয়েৰ্কেগাৰ্ডক কিয় গুৰুত্ব দিয়া নাই? তেওঁলোকৰ কাৰণে দৰ্শন জগত আৰু জীৱনক বুজা এক তাত্ত্বিক জ্ঞান-মাৰ্গহে। কিন্তু কিয়েৰ্কেগাৰ্ড আৰু নীৎসেৰ বিশুদ্ধ জ্ঞান-তত্ত্বৰ প্ৰতি আগ্ৰহ নাছিল। তেওঁলোকৰ কাৰণে গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল একো একোজন মানুহৰ দুখ, সুখ আৰু অস্তিত্বৰ প্ৰশ্নটো। ষ্টেন স্বামীৰ অস্তিত্বৰ কথাটোৱেই চাওক। তেওঁ তামিলনাডুৰ ট্ৰিচিৰ পৰা ৰাঁচীলৈ আহিছিল আদিবাসীসকলৰ মাজত তেওঁলোকৰ কল্যাণৰ হকে কাম কৰিবলৈ। কিন্তু তাৰবাবেই তেওঁ বহুজাতিকৰ, ৰাষ্ট্ৰৰ ৰোষত পৰিল, যি ৰাষ্ট্ৰৰ বিচাৰকে ৮৩ বছৰীয়া পাৰ্কিনছন ৰোগত হাত কঁপি থকা মানুহজনক সামান্য ষ্ট্ৰ এডাল মঞ্জুৰ নকৰিলে। তেতিয়া সমগ্ৰ বিশ্বই মানৱ অধিকাৰ ভংগৰ এই ঘটনাটোক কেনেকৈ গৰিহণা দিছিল আমাৰ এতিয়াও মনত আছে। গতিকে আদৰ্শ কেৱল কাগজত থাকিলে নহ’ব, তাক মাটিলৈ নমাই আনিব লাগিব।
