ভাৰতৰ ‘টাইগাৰ ষ্টেট’ অৰ্থাৎ বাঘৰ ৰাজ্য বুলি জনাজাত মধ্যপ্ৰদেশত এতিয়া এক ভয়াৱহ সমস্যাই দেখা দিছে। ৰাজ্যখনত বাঘ আৰু চিতাবাঘৰ সংখ্যা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে, যিটো সংৰক্ষণৰ ফালৰ পৰা এক ডাঙৰ সফলতা। কিন্তু বন্যপ্ৰাণীৰ সংখ্যা বঢ়াৰ লগে লগে মানুহ আৰু জীৱ-জন্তুৰ মাজত সংঘাতো অতি দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ ফলত অৰণ্যৰ কাষৰীয়া গাঁওবোৰত এতিয়া ভয় আৰু চিন্তাৰ সৃষ্টি হৈছে।
শেহতীয়া কিছুমান তথ্য মতে, ২০২৬ চনৰ প্ৰথম আঠটা মাহতে মধ্যপ্ৰদেশত বন্যপ্ৰাণীৰ আক্ৰমণত কমেও ৫০ জন লোকৰ মৃত্যু হৈছে। আনফালে এই একে সময়ছোৱাতে ৪৫ টাৰো অধিক বাঘৰ মৃত্যু হৈছে। ইয়াৰ পৰা স্পষ্ট হয় যে এই সংঘাতৰ প্ৰভাৱ কেৱল মানুহৰ ওপৰতেই পৰা নাই, বন্যপ্ৰাণীবোৰো সমানে ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছে। বন বিভাগৰ তথ্য অনুসৰি, এই বছৰ বাঘৰ আক্ৰমণত আটাইতকৈ বেছি ২২ জন লোকৰ মৃত্যু হৈছে। ইয়াৰ বাহিৰেও বনৰীয়া গাহৰিৰ আক্ৰমণত ৮ জন, হাতীৰ আক্ৰমণত ৭ জন, ভালুকৰ আক্ৰমণত ৪ জন আৰু চিতাবাঘৰ আক্ৰমণত এজন লোকৰ মৃত্যু হৈছে। মৃতসকলৰ ভিতৰত কমেও ১৬ গৰাকী মহিলা আৰু কিশোৰী আছিল।
বিগত মাৰ্চ, এপ্ৰিল আৰু মে’—এই তিনিটা মাহত আক্ৰমণৰ ঘটনা আটাইতকৈ বেছি হৈছিল। ৫০ জন মৃত ব্যক্তিৰ ভিতৰত ৩০ জনেই এই তিনিটা মাহতে প্ৰাণ হেৰুৱাইছিল। মাৰ্চত ৭ জন, এপ্ৰিলত ১৩ জন আৰু মে’ মাহত ১০ জন লোকৰ মৃত্যু হয়। এই সময়ছোৱাত বহু গাঁওবাসী আৰু বিশেষকৈ আদিবাসী সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলে মহুৱা ফুল আৰু তেঁদু পাত তুলিবলৈ হাবিলৈ যায়। ফলত হাবিৰ ভিতৰত বন্যপ্ৰাণীৰ মুখামুখি হোৱাৰ সম্ভাৱনা বহুগুণে বাঢ়ি যায়। বাঘৰ আক্ৰমণৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বেছি ১৪ টা আক্ৰমণ মহাকৌশল অঞ্চলত হৈছিল, বিশেষকৈ সিওনী আৰু ইয়াৰ কাষৰীয়া ঠাইবোৰত। ইয়াৰ উপৰি বান্ধৱগড় টাইগাৰ ৰিজাৰ্ভ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে ৭ জন লোকৰ মৃত্যু হয়।
কেৱল বাঘেই নহয়, আন বন্যপ্ৰাণীয়েও একেদৰে আক্ৰমণ চলাইছে। ছত্তীশগড়ৰ সীমান্তৰ কাষৰীয়া অনুপ্পুৰ, সিধি আৰু শাহদোলৰ দৰে জিলাবোৰত হাতীৰ আক্ৰমণত ৭ জন লোকৰ মৃত্যু হৈছে। ছত্তীশগড়ৰ পৰা মধ্যপ্ৰদেশলৈ হাতী অহাযোৱা কৰাৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ গঢ়ি উঠিছে। ভালুকৰ ৪ টা আক্ৰমণৰ ঘটনাৰ ভিতৰত ৩ টা এই পূব অঞ্চলতে হৈছে। ২০২০-২১ ৰ পৰা ২০২৪-২৫ চনৰ ভিতৰত ৰাজ্যখনত বন্যপ্ৰাণীৰ আক্ৰমণত মুঠ ৪০৬ জন লোকৰ মৃত্যু হৈছিল আৰু এই পাঁচ বছৰত মৃত্যুমুখী হোৱা লোকৰ সংখ্যা আছিল ক্ৰমান্বয়ে ৯০, ৮০, ৮৬, ৭৯ আৰু ৭১ জন। এই সময়ছোৱাত ৫,৮০৪ জন লোক আহত হৈছিল আৰু ৭২,৬২৭ টা পোহনীয়া গৰু-মহ ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল। চৰকাৰে ক্ষতিপূৰণ হিচাপে ৮৮.৩৮ কোটি টকাতকৈও অধিক ধন খৰচ কৰিছে, কিন্তু এই ধনে কাৰো জীৱন ঘূৰাই আনিব নোৱাৰে।
এই সংঘাতৰ মুখ্য কাৰণ হ’ল মানুহৰ বসতি, খেতিপথাৰ আৰু হাবিৰ পৰিসৰ ইটোৱে সিটোৰ অতি কাষ চাপি অহা। আক্ৰমণবোৰ কেৱল গভীৰ অৰণ্যতে নহয়, হাবিৰ কাষৰীয়া এলেকাটো সংঘটিত হৈছে। ২০২২ চনৰ গণনামতে মধ্যপ্ৰদেশত ৭৮৫ টা বাঘ আছিল, যিটো এতিয়া প্ৰায় ১,০০০ টা ছোঁৱাৰ সম্ভাৱনা আছে। কিন্তু বাঘৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পালেও সিহঁতৰ বিচৰণৰ বাবে সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ পৰিসৰ সেই অনুপাতে বঢ়া নাই। ৰাজ্যখনৰ ৯ টা টাইগাৰ ৰিজাৰ্ভৰ আয়তন প্ৰায় ১৬,২৩৩ বৰ্গকিলোমিটাৰ, কিন্তু এটা পূৰ্ণবয়স্ক মতা বাঘক ৫০ ৰ পৰা ১০০ বৰ্গকিলোমিটাৰ এলেকাৰ প্ৰয়োজন হয়। গতিকে সুৰক্ষিত ঠাইৰ অভাৱত বাঘবোৰ হাবিৰ বাহিৰলৈ ওলাই আহে।
চলিত বছৰৰ প্ৰথম আঠ মাহত ৪৫ টাৰো অধিক বাঘৰ মৃত্যুৰ খবৰ সমুখলৈ আহিছে। প্ৰাকৃতিক মৃত্যু, নিজৰ মাজত যুঁজ, বেমাৰ আৰু বৃদ্ধ বয়সৰ উপৰিও পথ দুৰ্ঘটনা, ৰেলৰ খুন্দা, বিদ্যুৎস্পৃষ্ট হোৱা, বিষক্ৰিয়া আৰু চোৰাং চিকাৰীৰ বাবেও বাঘৰ মৃত্যু হৈছে। এনটিচিএৰ ২০২৬ চনৰ তালিকাতো মধ্যপ্ৰদেশৰ একাধিক বাঘৰ মৃত্যুৰ তথ্য আছে। যোৱা এপ্ৰিল মাহত পেঞ্চ টাইগাৰ ৰিজাৰ্ভৰ ওচৰত ১৩ দিনৰ ভিতৰত বাঘৰ আক্ৰমণত দুজন লোকৰ মৃত্যু হৈছিল। তাৰে ভিতৰত দিনেশ সেৱতকৰ নামৰ এজন ৩০ বছৰীয়া যুৱক সন্ধিয়াৰ সময়ত জলাশয়ৰ ওচৰত বাঘৰ আক্ৰমণত নিহত হোৱাৰ পিছত স্থানীয় লোকসকল ক্ষোভত ফেটে পৰিছিল। তেওঁলোকে ৰিজাৰ্ভৰ গেট ভাঙচৰ কৰাৰ লগতে গাড়ীত আক্ৰমণ চলায় আৰু হাবিৰ একাংশত জুই লগাই দিয়ে।
ৰাস্তা, ৰেললাইন আৰু খেতিপথাৰ আদি সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে বন্যপ্ৰাণীৰ চলাচলৰ পথ সলনি হৈছে। বাঘক যেনেকৈ নিজৰ বাবে নতুন এলেকাৰ প্ৰয়োজন, ঠিক তেনেকৈ মানুহকো জীৱিকাৰ বাবে হাবিৰ কাঠ, মহুৱা আৰু তেঁদু পাতৰ প্ৰয়োজন। গতিকে মধ্যপ্ৰদেশৰ বাবে এতিয়া প্ৰশ্নটো কেৱল বাঘৰ সংখ্যা কিমান, সেয়া নহয়। মূল প্ৰশ্নটো হৈছে মানুহ আৰু বাঘ দুয়োৰে বাবে সুৰক্ষিত ঠাই কিমান বাকী আছে। সংৰক্ষণৰ সফলতাই যদি নতুন সংঘাতৰ সৃষ্টি কৰে, তেন্তে কেৱল সংখ্যা বঢ়োৱাই নহয়, মানুহ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ সহাৱস্থানৰ বাবে উপযুক্ত পৰিৱেশ গঢ়ি তোলাটোৱেই হ’ব আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান।
