বৰ্তমান আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজনীতিত ষ্ট্ৰেটেজিক অট‘নমি বা কৌশলগত স্বায়ত্তশাসন শব্দটোৱে বিশেষ চৰ্চা লাভ কৰিছে। ইউৰোপৰ নেতাসকলে নিজৰ প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰিবলৈ এই শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছে। আনহাতে, আমেৰিকাৰ সৈতে সুসম্পৰ্ক বজাই ৰাখিও ৰাছিয়াৰ পৰা তেল ক্ৰয় কৰা ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰো মূল আধাৰ হৈছে এই ষ্ট্ৰেটেজিক অট’নমি। কানাডায়ো ইয়াক নিজৰ এক মূল লক্ষ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছে। সকলোৰে মুখত এতিয়া এই শব্দটো শুনা গৈছে যদিও ইয়াৰ প্ৰকৃত অৰ্থ বহুতেই নাজানে। সেয়েহে প্ৰশ্ন হয়, এই কৌশলগত স্বায়ত্তশাসন আচলতে কি আৰু কিয় সমগ্ৰ বিশ্বৰ বিশ্লেষকসকলে এতিয়া ইয়াৰ ওপৰত ইমান গুৰুত্ব দিছে?
প্ৰথমেই বুজি পোৱা উচিত যে এই স্বায়ত্তশাসনৰ অৰ্থ বিশ্বৰ পৰা নিজকে আঁতৰাই ৰখা বা আমেৰিকাৰ দৰে শক্তিশালী দেশৰ সৈতে সম্পৰ্ক ছিন্ন কৰা নহয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ইউৰোপীয় ইউনিয়নে এতিয়া নিজৰ প্ৰতিৰক্ষা শিতানত ব্যয় বৃদ্ধি কৰিছে, কাৰণ তেওঁলোকে অনুভৱ কৰিছে যে আমেৰিকাৰ ওপৰত এতিয়া আৰু চকু মুদি নিৰ্ভৰ কৰিব নোৱাৰি। ভাৰতে আমেৰিকা, অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু জাপানৰ সৈতে কোৱাড সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰে, কিন্তু নিজৰ স্বাৰ্থৰ কথা আহি পৰিলে ভাৰতে সম্পূৰ্ণ স্বাধীন বৈদেশিক নীতি গ্ৰহণ কৰে। কানাডায়ো আন দেশৰ সৈতে সম্পৰ্ক গঢ়ি তুলিছে যদিও আমেৰিকাৰ পৰা আঁতৰি অহা নাই। মুঠৰ ওপৰত জাৰ্মানীৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ভাৰত বা কানাডালৈকে সকলোৰে মূল লক্ষ্য একেটাই। তেওঁলোকে আমেৰিকাৰ নেতৃত্বাধীন ব্যৱস্থাত থাকিও নিজৰ সিদ্ধান্ত নিজে লোৱাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰিব বিচাৰে। এই কৌশলগত স্বায়ত্তশাসন হৈছে প্ৰকৃততে এখন দেশৰ মহাশক্তিধৰ ৰাষ্ট্ৰকো কোনো কথাৰ বাবে পোনপোটীয়াকৈ না বুলি ক’ব পৰা ক্ষমতা। এখন কৌশলগতভাৱে স্বাধীন দেশে আনৰ কথা নুশুনাকৈ নিজৰ সামৰিক বাহিনী ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে আৰু প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীৰ বাবে কাৰো ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হ’বলগীয়া নহয়।
এই শব্দটো নতুন যেন লাগিলেও ইয়াৰ মূল ধাৰণাটো কিন্তু বহুত পুৰণি। ফ্ৰান্সৰ তদানীন্তন নেতা চাৰ্লছ ডি গ‘লে ১৯৬০ৰ দশকত এই ধাৰণাটোৰ পাতনি মেলিছিল। ১৯৬৬ চনত তেওঁ ফ্ৰান্সক নাটোৰ সামৰিক কমাণ্ডৰ পৰা আঁতৰাই আনিছিল, যদিও তেওঁ মিত্ৰজোঁটৰ অংশ হৈয়েই আছিল। তেওঁৰ মূল আপত্তি আছিল যে ফ্ৰান্সৰ নিৰাপত্তাৰ সিদ্ধান্ত আমেৰিকাই লোৱাটো গ্ৰহণযোগ্য নহয়। তেওঁৰ যুক্তি আছিল সহজ, যিখন দেশ নিজৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে আন এখন দেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, সেই দেশখন কেতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে সাৰ্বভৌম হ’ব নোৱাৰে। ডি গ’লে নিজে এই শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা নাছিল যদিও ১৯৯৪ চনত ফ্ৰান্সে ইয়াক চৰকাৰীভাৱে মান্যতা দিয়ে। ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে শীতল যুদ্ধৰ সময়ত ভাৰতৰ দৰে দেশসমূহে গোষ্ঠী নিৰপেক্ষ আন্দোলনৰ জৰিয়তে আমেৰিকা আৰু ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ পৰা আঁতৰি এক স্বতন্ত্ৰ স্থিতি গ্ৰহণ কৰিছিল।
বৰ্তমান সময়ত এই বিষয়টোৱে পুনৰ গুৰুত্ব পোৱাৰ এক বিশেষ কাৰণ আছে। বহুতো দেশৰ বাবে এতিয়া আমেৰিকাই নেতৃত্ব দিয়া ব্যৱস্থাবোৰ এক সুবিধাৰ সলনি বোজা যেন অনুভৱ হ‘বলৈ ধৰিছে। বিশেষকৈ আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি ডনাল্ড ট্ৰাম্পৰ দ্বিতীয়টো কাৰ্যকালৰ পৰা ৰাজনৈতিক সমীকৰণ সলনি হৈছে। যিবোৰ দেশে আগতে ভাবিছিল যে আমেৰিকাই তেওঁলোকক সদায় বিনা চৰ্তে সুৰক্ষা দিব, তেওঁলোকে এতিয়া প্ৰকৃত সত্যটো বুজি উঠিছে। সেয়েহে ইউৰোপৰ নেতাসকলে এতিয়া স্বাধীন সামৰিক শক্তি গঢ়ি তোলাৰ কাম কিমান সোনকালে কৰিব পাৰি তাৰহে চিন্তা কৰিছে।
ভাৰতৰ কৌশলগত স্বায়ত্তশাসনৰ উদাহৰণটো আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয়। নৰেন্দ্ৰ মোদীৰ চৰকাৰে পশ্চিমীয়া দেশৰ বাধাৰ পিছতো ৰাছিয়াৰ পৰা কম দামত তেল ক্ৰয় কৰিছে। ইউক্ৰেইনৰ যুদ্ধক লৈ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ভোটদানৰ পৰা ভাৰত আঁতৰি থাকে, অথচ একে সময়তে আমেৰিকাৰ সৈতেও প্ৰতিৰক্ষা সম্পৰ্ক শক্তিশালী কৰিছে। চীন অন্তৰ্ভুক্ত থকা বিভিন্ন সন্মিলনতো ভাৰতে ভাগ লয় আৰু লগতে কোৱাডৰ সৈতেও সম্পৰ্ক গাঢ় কৰে। সাধাৰণভাৱে চালে এইবোৰ খেলিমেলি যেন লাগিব পাৰে। কিন্তু ষ্ট্ৰেটেজিক অট’নমিৰ দৃষ্টিৰে চালে এইয়া একেবাৰে পৰিষ্কাৰ। ভাৰতে কাৰো ওপৰত স্থায়ীভাৱে নিৰ্ভৰ নকৰি সকলোৰে সৈতে নিজৰ স্বাৰ্থ পূৰণৰ চেষ্টা কৰিছে।
কানাডায়ো এতিয়া প্ৰায় একেই পথ অনুসৰণ কৰা দেখা গৈছে। ট্ৰাম্পে কানাডাক আমেৰিকাৰ ৫১ সংখ্যক ৰাজ্য বুলি কৰা মন্তব্যৰ পিছত কানাডাই বুজি উঠিছে যে তেওঁলোক আমেৰিকাৰ ওপৰত কিমান বেছি নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰিছিল। ইয়াৰ প্ৰত্যুত্তৰত কানাডাই এতিয়া নিজৰ ব্যৱসায়িক সম্পৰ্ক আৰু প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থা আন দেশৰ লগতো বৃদ্ধি কৰাত গুৰুত্ব দিছে। একেদৰে তুৰস্কই নাটোৰ সদস্য হৈয়ো ৰাছিয়াৰ প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰ কৰিছে আৰু ছৌডি আৰৱে আমেৰিকাৰ সলনি আন দেশৰ পৰাও অস্ত্ৰ ক্ৰয় কৰি নিজৰ সামৰিক শক্তি বৃদ্ধি কৰিছে।
এই সকলোবোৰ আচলতে পৰিৱৰ্তিত বিশ্ব পৰিস্থিতিৰ লগত নিজকে সুৰক্ষিত ৰখাৰ একোএকোটা কৌশল। আগতে বিশ্বখন আমেৰিকা বা ৰাছিয়াৰ ফলীয়া হিচাপে দুভাগত বিভক্ত আছিল। কিন্তু এতিয়া এক নতুন বিভাজনৰ সৃষ্টি হৈছে। এতিয়া একাংশ চৰকাৰে আন মহাশক্তিৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ভৰ কৰি চলিবলৈ বাধ্য, আনহাতে আন একাংশই আনুষ্ঠানিক মিত্ৰজোঁটত থাকিও নিজৰ স্বাধীন সত্তা আৰু ক্ষমতা বজাই ৰাখিবলৈ দৃঢ়পৰিকৰ। আৰু যিসকল দেশে এই ষ্ট্ৰেটেজিক অট’নমি বা কৌশলগত স্বায়ত্তশাসন বিচাৰিছে, তেওঁলোকেই এতিয়া সমগ্ৰ বিশ্বৰ ৰাজনীতিক এক নতুন দিশলৈ লৈ গৈছে।
